۴۰۰ سال جنگ بر سر خلیج فارس؛ از پرتغالیها تا ناوهای آمریکایی/ تاریخ حضور قدرتهای خارجی در خلیج فارس/ ویدئو
شاید به جرأت بتوان گفت که این نخستین باری بود که یک ارتش خارجی موفق شده بود در خلیج فارس به ایران حمله کند و جزایری را به اشغال خود درآورد.
بازمانده بیشاز ۱۰۰ سال حکومت پرتغالیها در خلیج فارس هنوز هست. قلعه پرتغالیها در جزیره هرمز که بیشاز ۴۰۰ سال قبل به دست ایرانیان افتاد.
سال ۱۵۰۷ میلادی بود که آلفونسو آلبوکرک، فرمانده بزرگ پرتغالیها، با ناوگان دریایی به جزیره هرمز حمله کرد. نخستین حمله بزرگی که جنوب ایران را درگیر جنگی عظیم کرد. او تنگه هرمز را دروازهی خلیج فارس میدانست و کلیدش را میخواست.
برای همین موفق شد در سال ۱۵۱۵ جزیره هرمز را اشغال کند. آلفونسو دژ بزرگی در جزیره هرمز ساخت تا کنترل کامل تجارت خلیج فارس و مسیر هند و اروپا را به دست بگیرد.
اما صفویان هرگز این تجاوز به قلمرو ایران را نپذیرفتند و همین منجر به جنگهای طولانی میان پرتغال و صفویان شد. شاید به جرأت بتوان گفت که این نخستین باری بود که یک ارتش خارجی موفق شده بود در خلیج فارس به ایران حمله کند و جزایری را به اشغال خود درآورد.
اما این اشغالگری آن چیزی نبود که شاه عباس اول بزرگ بپذیرد. او میدانست که انگلیسیها در رقابت شدید با پرتغالیها برای کنترل تجارت هند و شرق هستند و علاقهمندند که پرتغالیها هر روز ضعیفتر شوند.
پس با کمپانی هند شرقی انگلیس عهدنامهای بست تا در ازای کمک نظامی، امتیازات تجاری دریافت کنند؛ آنهم تجارت بدون گمرکی در بنادر ایران، بهویژه بندری که بعدها به نام بندرعباس تغییر نام یافت.
سال ۱۶۲۱ بود که شاه عباس تصمیم گرفت خلیج فارس و بهخصوص قشم و جزیره هرمز را از پرتغالیها پس بگیرد. آن زمان امامقلی خان، فرزند اللهوردی خان بزرگ، حاکم فارس و امیرالامرای شاه عباس بود.
امامقلی خان به قشم حمله کرد و آن را به تصرف درآورد؛ جزیرهای که آب شیرین پرتغالیها را تأمین میکرد. پس از آن بود که نیروی دریایی انگلیس با پنج کشتی جنگی و چندین کشتی کوچکتر، پرتغالیها را در دریا محاصره کردند.
قلعه هرمز و کشتیهای پرتغالی به توپ بسته شدند و حدود سه هزار سرباز ایرانی تحت فرمان امامقلی خان، با کمک کشتیهای انگلیسی به جزیره هرمز رسیدند. سال ۱۶۲۲ بود که پرتغالیها تسلیم شدند و حدود هزار نفر از آنها به اسارت درآمدند. آن زمان بود که به افتخار این پیروزی، بندر گمبرون نامش بندرعباس شد.
اگرچه این پیروزی بزرگی برای ایرانیان بود، اما آغاز مسیری شد که پای انگلیسیها را به خلیج فارس باز کرد و آنها تا همین پنجاه سال گذشته خلیج فارس را ترک نکردند. اولین پیامد آمدن انگلیسیها به خلیج فارس، اشغال بحرین توسط آلخلیفه بود. وقتی کریمخان زند در سال ۱۷۷۹ میلادی درگذشت، میان وارثان قدرت در ایران نزاعی درگرفت.
و همین باعث شد تا در سال ۱۷۸۲، آلخلیفه که در قطر مستقر بودند، با حمایت بریتانیا و ناوگان دریایی به بحرین حمله کنند. پس از آن ایرانیها بارها تلاش کردند بحرین را پس بگیرند، اما نیروی دریایی بریتانیا اجازه نداد. از آن زمان بود که به مدت ۲۴۰ سال بحرین در اختیار آلخلیفه بود.
تا زمانی که محمدرضا شاه پای معاهدهای را امضا کرد که بحرین برای همیشه از ایران جدا میشد. امپراتوری بریتانیا و انگلیسیها چندین بار از خلیج فارس برای فشار نظامی بر ایران استفاده کردهاند. یکی از مشهورترین آنها حمله به جزیره خارک، اشغال آن و همچنین بوشهر بود.
حملهای که بهدلیل اختلافات بریتانیا با دولت قاجار بر سر هرات اتفاق افتاد و پس از اشغالگری بریتانیا، ایرانیان مجبور به عقبنشینی از هرات شدند. سال ۱۹۱۵ بود که نیروی بریتانیایی دوباره بوشهر را از دریا اشغال کرد. آنها میخواستند با اشغال بوشهر، یک پایگاه نظامی در جنگ جهانی اول داشته باشند.
در جنگ جهانی دوم و سال ۱۹۴۱ هم بریتانیا آبادان و خرمشهر را در اشغال خود نگه داشت تا پالایشگاه آبادان را در کنترل خود نگه دارد و مسیر تأمین شوروی را امن کند.خلیج فارس در دوران هشتساله جنگ ایران و عراق هم شاهد نبردهای بزرگی بود؛ جنگهایی که به جنگ نفتکشها مشهور شد.
و در ادامه آن، نخستین رودررویی ایران و آمریکا رخ داد؛ آن زمان که آمریکا سکوهای نفتی ایران را هدف قرار داد و به دو ناو جنگی الوند و سهند حمله کرد. و حالا دوباره آمریکاییها با ناو هواپیمابر به نزدیکی خلیج فارس آمدهاند و دوباره جنگی علیه ایران را آغاز کردهاند.
به گواه تاریخ، جنوب ایران و خلیج فارس همواره شاهد جنگهای بزرگی بوده است. اما آنچه باقی مانده، ماندگاری نام خلیج فارس در همه دوران تاریخی است.
منبع:
عصر ایران
