عکس‌های متفاوت از جنگ

محمد صیاد از جمله عکاسانی است که نگاهش به جنگ، نگاهی انسانی و اجتماعی است. در قاب‌های او، جنگ نه فقط یک تقابل نظامی، بلکه یک وضعیت فراگیر است که زندگی افراد عادی را در بر می‌گیرد. 

عکس‌های دوران جنگ محمد صیاد، از زندگی روزمره مردم ایران در آن دوره آغاز می‌شود و فضای جبهه و خط مقدم، ویرانی‌ها، مقاومت خرمشهر و اهواز، بمباران‌های شهری و لحظه‌های حماسی و گاهی تراژیک را هم دربرمی‌گیرد. 

صیاد که آن روزها برای خبرگزاری‌ س.پی. (کانادین‌پرس) عکس می‌گرفت، در روایت دوران جنگ ایران و عراق می‌گوید: باید بپذیریم جنگ تحمیلی علیه ایران بسیار تلخ بود. کوچ خانواده‌های مرزنشین و نابودی خانه و زندگی‌شان صحنه‌های غم‌انگیزی را رقم می‌زد که این تصاویر تنها بخشی از آنها را روایت می‌کند.

او درباره اینکه آیا لحظه‌هایی پیش آمد که بخواهد دوربین را زمین بگذارد و اسلحه به دست بگیرید نیز می‌گوید که اگر اسلحه برمی‌داشت باید دوربین را زمین می‌گذاشت؛ «آنگاه دیگر چه کسی می‌خواست این لحظه‌ها را ثبت کند؟ دوربین، اسلحه من بود. علاوه بر جنگی که آنها روزها در جریان بود، من با خودم هم در جنگ بودم که باید مقاومت کنم و دوربین را زمین نگذارم.»

صیاد به‌جای اینکه تمام تمرکز خود را بر ثبت لحظات انفجار بگذارد، به سراغ موقعیت‌هایی رفته است که شاید کمتر دیده می‌شوند: شرایط پس از انفجار، رزمندگان در شرایطی که در حال مبارزه نیستند، شرایط مردم بعد از انفجار یا لحظه‌ای که یک خانواده با فقدان مواجه می‌شود. 

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کار صیاد، توجه به زندگی در پشت جبهه جنگ است؛ جایی که زندگی در سایه جنگ ادامه دارد. او مادرانی را ثبت کرده که در حال خداحافظی با فرزندانشان هستند یا لنز دوربینش را به سراغ کودکانی برده است که در خرابه‌های پس از جنگ به جا مانده‌اند.

با گذشت سال‌ها از پایان جنگ، عکس‌های محمد صیاد همچنان در نمایشگاه‌ها و رسانه‌ها بازنشر می‌شوند. شاید یکی از دلایل این ماندگاری در نگاه او به جنگ باشد. تصاویر او فقط درباره یک جنگ نیستند، بلکه روایتگر تجربه‌ای از رنج، فقدان و بقا هستند.

در نهایت، کارنامه محمد صیاد نشان می‌دهد که عکاسی جنگ می‌تواند به جای ثبت خشونت، به ثبت انسان‌ها در جنگ بپردازد. او با تمرکز بر زندگی در سایه جنگ، روایتی خلق کرده است که نه‌تنها به عنوان سند تاریخی، بلکه به عنوان تجربه‌ای احساسی و انسانی در ذهن مخاطب باقی می‌ماند.

محمد صیاد صبور  یا «م. صیاد» ـ آنگونه که پشت عکس‌هایش مُهر می‌زند ـ از پیشکسوتان عکاسی خبری در ایران است. او از سال ۱۳۴۸ وارد کانون خبرنگاران شد. در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ با روزنامه‌ آیندگان همکاری کرد و در آستانه‌ انقلاب، همکاری خود را با خبرگزاری آسوشیتدپرس آغاز کرد که تا سال ۱۳۸۰ ادامه یافت.

* عکس‌های این گزارش از سایت گالری نبشی برداشته شده است. نمایشگاه مجموعه عکس‌های صیاد از جنگ ایران و عراق، در سال ۱۳۹۹ در این گالری برگزار شد.