رفت‌وآمدهای دیپلماتیک برای پایان جنگ/ رضایی و قالیباف 2 بازوی سیاسی پزشکیان در شورای عالی امنیت ملی

اعضای شورای عالی امنیت ملی، روزهای شلوغ و فشرده‌ای را سپری می‌کنند؛ روزهایی که احتمال حمله آمریکا و اسرائیل به ایران شدت پیدا کرده، اما مقام‌های ارشد کشور با تکیه بر تجربه‌های دیپلماتیک در تلاش هستند تا راهی برای پایان دادن به وضعیت نه جنگ، نه صلح پیدا کنند. از روسیه تا ترکیه، از مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف تا محسن رضایی و عباس عراقچی و ... تلاش می‌کنند دیپلماسی جمهوری اسلامی را پیش ببرند تا ضمن آمادگی نظامی در داخل کشور، صدای «دیپلماسی ایران» شوند.

رفت‌وآمد مقام‌های سیاسی و امنیتی کشورهای مختلف به تهران و سفر مقام‌های ایرانی به پایتخت کشورهای همسایه و دوست ایران، در هفته‌های اخیر به یکی از محورهای مهم تحولات سیاسی و دیپلماسی ایران تبدیل شده است؛ از سفر مقام‌های ارشد قطر، ترکیه، پاکستان و عربستان به تهران تا سفرهای جداگانه رئیس‌جمهور و دبیر شورای عالی امنیت ملی به روسیه. گویی با تشدید احتمال وقوع جنگ سوم، همه کشورها در حال میانجی‌گری هستند تا از بازگشت درگیری نظامی میان ایران و آمریکا جلوگیری کنند.

در این میان، اگرچه تیم مذاکرات ایران به ریاست محمدباقر قالیباف، مأمور اجرای تصمیمات شورای عالی امنیت ملی است و پیام‌های مکتوب به‌صورت غیرمستقیم بین تهران و واشنگتن ردوبدل می‌شود، اما شورای عالی امنیت ملی به یکی از کانون‌های اصلی برای پیگیری پرونده جنگ و مذاکرات تبدیل شده است؛ شورایی که مهم‌ترین نهاد امنیتی کشور بوده و تصمیمات کلان نظام توسط اعضای آن بررسی و تصویب می‌شود و پس از امضای رهبری، برای اجرا به نهادهای مرتبط اعلام می‌شود.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران، دو چهره سیاسی و نظامی هستند که به‌عنوان دو بازوی مسعود پزشکیان، رئیس شورای عالی امنیت ملی، در پرونده جنگ و مذاکرات به او کمک می‌کنند. در همین راستا، دیدارهای دیپلماتیک رئیس‌جمهور با رؤسای جمهور ترکیه و برزیل، نخست‌وزیران نروژ و پاکستان و همچنین نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق، در حاشیه اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل در آنتالیا، درباره تحولات منطقه‌ای، گوشه‌ای از رایزنی‌های دولت برای بهبود وضعیت کشور و تلاش برای خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح است.

از سفرهای عاصم منیر به تهران تا نشست چهارجانبه با اعضای پیمان مکه

یکی از مهم ترین تحرکات دیپلماتیک اخیر، سفر مقامات ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان به تهران بود. نشستی که به ابتکار پاکستان و با موافقت ایران برگزار شد و موضوع اصلی آن بررسی مسائل امنیت منطقه‌ای، پیامدهای جنگ و راه‌های تقویت همکاری میان کشورهای منطقه بود. در این سفر، در این سفر، خالد بن سلمان  وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر  فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، حضور داشتند و با مسعود پزشکیان، عباس عراقچی و محسن رضایی دیدار کردند. 

همچنین مقامات شرکت‌کننده در این نشست چهارجانبه بر ضرورت شکل‌گیری سازوکارهای امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه تأکید داشتند. از دیگر نکات قابل توجه این نشست، سفر عاصم منیر به کشور برای ششمین بار سال ۱۴۰۵ بود. پاکستان که از همان روزهای شروع جنگ رمضان، به عنوان میانجی تلاش کرد تا هرچه زودتر جنگ به پایان برسد و در نهایت تفاهم اسلام آباد میان مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ امضا شد و اما با شکست همراه بود. 

به بیان دیگر، با توجه به اظهارات قالیباف، تعدد دیدارها و تماس‌های دیپلماتیک میان ایران و قطر و همچنین رد و بدل شدن پیام میان تهران و واشنگتن به معنای نزدیک شدن قطعی به توافق نیست

پزشکیان و رضایی در روسیه؛ انتقال پیام تهران به مسکو 

اگرچه مسعود پزشکیان در اوایل آبان‌ماه برای سفری یک‌روزه و آن هم به‌منظور شرکت در اجلاس سران کشورهای صادرکننده گاز به روسیه سفر کرد، اما دیدار رئیس‌جمهور با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور این کشور، از نکات حائز اهمیت این سفر بود. چنانچه روابط سیاسی ایران و روسیه در سال‌های گذشته مستحکم‌تر شده و حجم تبادلات اقتصادی دو کشور بیش از پیش رشد داشته است. همچنین در این سفر، ولادیمیر پوتین به مسعود پزشکیان گفت که روسیه آماده است برای کمک به ایران در مسیر حل‌وفصل درگیری‌های منطقه‌ای، هر اقدامی را که بتواند انجام دهد.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی هم در پنجم نوامبر در کرملین با پوتین دیدار کرد و پیام رهبر انقلاب را به رئیس‌جمهور روسیه رساند. همچنین با وجود آنکه موضوع همکاری‌های اقتصادی و راهبردی دو کشور، از جمله احداث خط لوله انتقال گاز روسیه به ایران، نیز در این دیدار مطرح شد، بررسی پرونده جنگ و آینده امنیت منطقه از دیگر موضوعات مهمی بود که در این سفر مورد رایزنی قرار گرفت.

دبیر شورای عالی امنیت ملی درباره سفر به روسیه، در پاسخ به پرسشی در مسکو مبنی بر اینکه آیا در این دیدار درباره همکاری‌های مشترک برای بازگرداندن ثبات به منطقه و پایان جنگ نیز گفت‌وگو شد، گفت: رئیس‌جمهور روسیه در این دیدار قویاً حمله نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و همچنین بمباران سایت‌های هسته‌ای کشورمان را محکوم کرد.

وی افزود: آقای پوتین به‌صراحت اعلام کردند که تجاوز نظامی به ایران، جنگ ظالمانه‌ای بود و باید هرچه سریع‌تر تمام شود؛ رئیس‌جمهور روسیه همچنین اعلام کرد که هر کمکی که از طرف روسیه برای پایان دادن به این جنگ مقدور باشد، آماده همکاری خواهد بود.

قرار دادن اظهارات پوتین در کنار روایت‌ حسین طائب مبنی بر درخواست آمریکا از روسیه برای تسهیل مذاکرات مستقیم میان تهران و واشنگتن، این گمانه را تقویت می‌کند که مسکو به یکی از بازیگران اثرگذار در مسیر میانجی‌گری برای پایان جنگ تبدیل شده است.

رایزنی‌های عراقچی با کشورهای منطقه

همچنین، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در کنار دیگر مقام‌های ارشد کشور، رایزنی‌های زیادی را با همتایان خود در کشورهای منطقه داشته است. او با وزیران امور خارجه کشورهای مختلف از جمله عربستان، قطر، ترکیه، عمان، پاکستان، امارات، اردن، کویت و قبرس به‌صورت تلفنی درباره تحولات منطقه، پیامدهای ادامه جنگ و راه‌های کاهش تنش گفت‌وگو کرده است.

از سوی دیگر، قطر هم از دیگر کشورهایی است که در ماه‌های گذشته در انتقال پیام‌ها میان تهران و واشنگتن نقش میانجی را بر عهده داشته و مقام‌هایی از دوحه به تهران سفر کرده‌اند. سفر مقام‌های قطری به تهران در شرایطی ادامه دارد که اختلافات میان ایران و آمریکا درباره شروط پایان جنگ همچنان پابرجاست و مسیر مذاکرات با موانع متعددی روبه‌رو است و همه چشم‌ها خیره به دوحه است که ببینند آیا این کشور می‌تواند با ابتکار جدید مسیر جنگ احتمالی را به توافق منتهی کند یا خیر.

از همین رو، می‌توان گفت که تحرکات دیپلماتیک اخیر نشان می‌دهد که هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها از بازگشت درگیری نظامی، تلاش برای یافتن راهی سیاسی جهت پایان دادن به جنگ نیز در دستور کار مقام‌های ارشد ایران قرار گرفته است. شاهد این ادعا نیز اظهارات اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با شبکه الجزیره است. او گفته است: «ما هیچ‌گاه «نه جنگ و نه صلح» را وضعیتی نمی‌دانیم که در آن بمانیم. ما مصمم هستیم که از حالت «نه جنگ و نه صلح» عبور کنیم. راه این هم این نیست که الزاماً برای نجنگیدن، باید مذاکره کنیم؛ نه. ما معتقدیم باید به سمت این حرکت کنیم که بتوانیم یک «بازدارندگی پایدار» در کشور داشته باشیم.»

به بیان دیگر، با توجه به اظهارات قالیباف، تعدد دیدارها و تماس‌های دیپلماتیک میان ایران و قطر و همچنین رد و بدل شدن پیام میان تهران و واشنگتن به معنای نزدیک شدن قطعی به توافق نیست. اختلاف تهران و واشنگتن بر سر شروط پایان جنگ همچنان پابرجاست و کشورهای منطقه نیز با وجود تلاش برای جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره درگیری‌ها، با مسیر دشواری برای میانجی‌گری روبه‌رو هستند. همچنین احتمال یک تهاجم برای پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا نیز یکی دیگر از راه‌حل‌هایی است که از سوی برخی سیاسیون مطرح می‌شود. از این رو، باید دید شورای عالی امنیت ملی و به‌ویژه چهره‌های اثرگذار آن همچون قالیباف و رضایی، تا چه اندازه می‌توانند این رایزنی‌های دیپلماتیک را به نتیجه‌ای عملی برای پایان دادن به وضعیت نه جنگ، نه صلح تبدیل کنند.