شروط تهران برای بازگشایی تنگه هرمز در ۴۸ ساعت/ توافق محدود در دسترس، پایان جنگ دور از دسترس
در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ هشت‌ماهه ایران و آمریکا و اسرائیل بار دیگر شدت گرفته، تهران بازگشایی تنگه هرمز را به پذیرش مجموعه‌ای از شروط خود از سوی واشنگتن گره زده است؛ شروطی که از لغو تحریم‌های تازه و احیای معافیت‌های نفتی تا کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و پایان درگیری‌ها در همه جبهه‌ها را در بر می‌گیرد.
در حالی که رایزنی‌های تهران و واشنگتن با میانجی‌گری قطر و پاکستان برای مهار جنگ ادامه دارد، اختلاف دو طرف بر سر شروط مذاکره، آینده تنگه هرمز و پرونده هسته‌ای همچنان پابرجاست؛ تهران خواهان تعیین تکلیف محاصره دریایی، تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی پیش از ورود به بحث هسته‌ای است، اما واشنگتن حاضر نیست این پرونده را به مراحل بعدی مذاکرات موکول کند. همزمان، هشدارها درباره احتمال ازسرگیری حملات و ارزیابی تحلیلگران از دشواری دستیابی به توافقی جامع، چشم‌انداز پایان جنگ را همچنان مبهم نگه داشته است.
کمتر از ۴۸ ساعت به انتخاباتی سرنوشت ساز برای ترامپ و جمهوریخواهان مانده است. مارتن مذاکره و تهدید نظامی به اوج خود رسیده و تقریبا یادآور روزهای قبل از ۹ اسفند ۱۴۰۴ است. همان روند مذاکره و همان روند تهدید به حمله نظامی. اما اینبار متفاوت است دو طرف قدرت یکدیگر را آزموده‌اند و جنگ نامتقارن حالا به گفته مقامات ایران دیگر مانند قبل نیست حالا متفاوت است کمااینکه از منطقه هم فراتر خواهد رفت. برخی ناظران می گویند هشدار رهبر معظم انقلاب مبنی بر جنگ فرا منطقه ای به صورت تلویحی اروپا را تهدید کرده است. عراقچی نیز به شبکه الجزیره گفت ما به روز شده‌ایم و اینبار متفاوت است. تیک تاک ساعت در حال نزدیک شده به روزهایی است که به آن ساعت صفر می‌گویند و کشورهای منطقه برای وقوع یک جنگ سهمگین و ویرانگر در حال تلاش برای مصامحه میان دوطرف و پایان جنگ هستند.
تریتا پارسی، تحلیلگر مسائل منطقه، ۴۸ ساعت آینده را نفسگیر توصیف کرده‌است. او در ارزیابی تازه‌ای از تحولات دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن با اشاره به این تحرکات که برای نخستین بار طی چند ماه گذشته نشانه‌ای از امید به کاهش تنش‌ها است با اشاره به احتمال پیشرفت مذاکرات در دوحه معتقد است: «۴۸ ساعت آینده احتمالاً تعیین‌کننده خواهد بود.» پارسی در عین حال هشدار داد که اسرائیل ممکن است برای برهم زدن روند دیپلماتیک تلاش کند؛ تلاشی که به گفته او، با سابقه این رژیم در اخلال در مذاکرات ایران و آمریکا در مقاطع حساس همخوانی دارد.
هفت شرط ایران برای مذاکره با آمریکا؛ بازگشایی دو روزه تنگه هرمز در برابر پذیرش مطالبات تهران
در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ هشت‌ماهه ایران و آمریکا و اسرائیل بار دیگر شدت گرفته، تهران بازگشایی تنگه هرمز را به پذیرش مجموعه‌ای از شروط خود از سوی واشنگتن گره زده است؛ شروطی که از لغو تحریم‌های تازه و احیای معافیت‌های نفتی تا کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و پایان درگیری‌ها در همه جبهه‌ها را در بر می‌گیرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌وگو با الجزیره از طرحی سخن گفته که بر اساس آن، در صورت توافق بر سر مطالبات تهران، امکان بازگشایی تنگه هرمز در مدت دو روز وجود دارد و پس از آن مسیر مذاکرات با آمریکا برای حل اختلافات باقی‌مانده از سر گرفته می‌شود.
این تحرکات در شرایطی انجام می‌شود که مذاکرات غیرمستقیم با میانجی‌گری قطر و پاکستان ادامه دارد، اما هنوز توافقی بر سر چارچوب و ترتیب اجرای تعهدات حاصل نشده است. از یک سو، تهران می‌گوید ابتدا باید مطالباتش درباره تحریم‌ها، محاصره دریایی و امنیت کشتیرانی اجرا شود و سپس گفت‌وگو درباره پرونده هسته‌ای آغاز شود؛ از سوی دیگر، واشنگتن تأکید دارد که برنامه هسته‌ای ایران باید از همان ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد. همزمان، دونالد ترامپ احتمال ازسرگیری حملات پس از انتخابات میاندورهای آمریکا در سوم نوامبر را منتفی ندانسته است.
در همین باره اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت خارجه نیز امروز در نشست خبری ۱۱ آبان ۱۴۰۵ به خبرنگاران گفت: ما بر اساس حسن نیت خود این سازوکار را فشرده کرده‌ایم و در صورت پذیرش و اجرای مطالبات مشروع ایران، این امکان وجود دارد که ظرف دو روز کل طرح عملیاتی شود، امنیت به تنگه هرمز بازگردد و فرایند مذاکرات کلید بخورد؛ امری که تحقق آن تماماً به اراده و تصمیم واشنگتن بستگی دارد.
شروط ایران برای بازگشت به مذاکره چیست؟
الجزیره در گزارش اول نوامبر خود، با استناد به اظهارات عباس عراقچی، از مجموعه مطالباتی خبر داده که تهران آن‌ها را پیش‌شرط بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات با واشنگتن می‌داند. بر اساس این گزارش، ایران خواستار لغو تحریم‌هایی است که آمریکا پس از فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اعمال کرده، احیای معافیت‌های نفتی صادرشده در ماه ژوئن، کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه، به‌رسمیت شناختن مسیرهای جدید کشتیرانی در تنگه هرمز که با هماهنگی ایران و عمان تعیین شده و پایان درگیری‌ها در همه جبهه‌ها، به‌ویژه حملات اسرائیل به لبنان است.
آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، از جمله منابع مالی بلوکه‌شده در قطر، نیز از مطالباتی است که عراقچی در گفت‌وگوهای اخیر بر آن تأکید کرده است. تهران همچنین خواهان پایان محاصره دریایی بنادر ایران است؛ موضوعی که در اظهارات محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز به‌عنوان یکی از شروط اصلی پایان جنگ مطرح شده بود. رضایی در مصاحبه با الجزیره در ماه سپتامبر گفته بود ایران از طریق قطر شروط خود را به واشنگتن منتقل کرده و منتظر پاسخ دونالد ترامپ است. او سه محور را به‌صراحت نام برده بود: پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و پایان محاصره دریایی.
در کنار محورهایی که عراقچی در گفت‌وگو با الجزیره مطرح کرده، محسن رضایی نیز در اظهاراتی جداگانه در گفتگوی ویژه خبری بر ضرورت پایان دادن به محاصره دریایی بنادر ایران و خودداری آمریکا از مداخله در امور داخلی کشور تأکید کرده است. او همچنین خواستار توقف همکاری واشنگتن با مخالفان جمهوری اسلامی شده بود.
مطالبات تهران در اظهارات مقامات کشورمان، از رفع تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده تا پایان محاصره دریایی و توقف مداخله آمریکا در امور داخلی ایران را در بر می‌گیرد؛ محورهایی که در برخی گزارش‌ها در قالب «هفت شرط ایران» بازتاب یافته‌اند.
در موضوع تنگه هرمز نیز اختلاف بر سر چگونگی بازگشت تردد دریایی به وضعیت عادی است. عراقچی گفته است تهران خواهان به‌رسمیت شناخته شدن مسیر کشتیرانی جدیدی است که با عمان درباره آن توافق شده و بر اساس ترتیبات مورد نظر ایران، مسیرهای دیگر در تنگه باید بسته شوند. پیشنهاد بازگشایی هرمز تنها به ازسرگیری عبور کشتی‌ها محدود نمی‌شود و چگونگی اجرای مسیر جدید کشتیرانی نیز بخشی از مطالبات ایران در مذاکرات است.
طرح هفت‌روزه ایران چگونه به پیشنهاد دو روزه رسید؟
پیشنهاد اخیر بازگشایی دو روزه تنگه هرمز، در ادامه طرحی مطرح شده که تهران در اواخر سپتامبر از طریق میانجی‌های قطری به آمریکا ارائه کرد. در آن طرح، ایران یک جدول زمانی هفت‌روزه را پیشنهاد داده بود: ابتدا آمریکا باید محاصره دریایی بنادر ایران را لغو می‌کرد، معافیت‌های لازم برای فروش نفت ایران را بازمی‌گرداند و دارایی‌های مسدودشده را آزاد می‌کرد؛ همزمان آتش‌بس در جبهه‌های مختلف برقرار می‌شد. سپس در روز ششم تنگه هرمز بازگشایی و در روز هفتم مذاکرات درباره توافق نهایی، از جمله پرونده هسته‌ای، آغاز می‌شد.
عراقچی در آن زمان گفته بود با پذیرش طرح از سوی آمریکا، اجرای مراحل اولیه چهار تا پنج روز زمان می‌برد و پس از بازگشایی تنگه، مذاکرات برای توافق نهایی آغاز خواهد شد. با این حال، دونالد ترامپ در ۲۶ سپتامبر این پیشنهاد را رد کرد. به گزارش الجزیره، طرح ایران بر این مبنا تنظیم شده بود که ابتدا اختلافات مربوط به محاصره دریایی، تحریم‌ها و آتش‌بس حل شود و سپس موضوع هسته‌ای در دستور کار قرار گیرد؛ ترتیبی که با خواسته آمریکا برای طرح پرونده هسته‌ای از ابتدای مذاکرات تفاوت داشت.
اکنون عراقچی می‌گوید قطر پیشنهاد داده بود زمان اجرای طرح ایران به پنج روز کاهش پیدا کند و در رایزنی‌های تازه، پیشنهاد بازگشایی تنگه در مدت دو روز مطرح شده است. این زمان‌بندی کوتاه‌تر به معنای آن نیست که همه اختلافات میان تهران و واشنگتن در دو روز حل خواهد شد؛ موضوع اصلی، اجرای مقدمات مورد نظر ایران برای بازگشایی تنگه و فراهم شدن زمینه ازسرگیری مذاکرات است. پرونده هسته‌ای، تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی همچنان موضوعاتی هستند که برای دستیابی به توافق نهایی باید درباره آن‌ها مذاکره شود.
در کنار رایزنی‌های تهران و دوحه، قطر نیز طرح جداگانه‌ای را برای پایان دادن به جنگ به طرفین ارائه کرده بود. رویترز ۲۸ اکتبر گزارش داد که پیش‌نویس پیشنهادی دوحه، یک برنامه هفت‌روزه را شامل می‌شد که بر اساس آن، دو طرف باید در هر روز گام‌هایی برای اعتمادسازی برمی‌داشتند و قرار بود چند کشور نیز اجرای توافق احتمالی را تضمین کنند. با این حال، این پیشنهاد با استقبال تهران روبه‌رو نشد. یک مقام ارشد ایرانی که رویترز نامی از او نبرد، مفاد مطرح‌شده را «ایده‌هایی غیرقابل‌قبول» خواند و تأکید کرد که موضع ایران درباره نپذیرفتن انعطاف در پرونده هسته‌ای تغییری نکرده است.
این طرح قطری با پیشنهاد هفت‌روزه‌ای که ایران در سپتامبر ارائه کرده بود، متفاوت بود. در پیشنهاد ایران، قرار بود اقدامات مشخصی از سوی واشنگتن و تهران، از جمله رفع محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز، در یک جدول زمانی مرحله‌بندی شود و پس از آن مذاکرات درباره توافق نهایی آغاز شود. رویترز در گزارش خود تأکید کرده بود که جزئیات پیش‌نویس قطر هنوز روشن نیست.
قطر و پاکستان؛ مذاکرات در دوحه ادامه دارد
تازه‌ترین تحرک دیپلماتیک در اول نوامبر وارد سومین روز پیاپی خود شد. رویترز گزارش داد مذاکره‌کنندگان ایرانی و میانجی‌های قطری در دوحه برای دستیابی به توافقی با هدف پایان دادن به جنگ هشت‌ماهه گفت‌وگو کردند. این رایزنی‌ها پس از سفر مقام‌های قطری به تهران در روز جمعه انجام شد و از طریق تماس‌های منظم با واشنگتن هماهنگ شده است.
عراقچی درباره روند گفت‌وگوها گفته است رایزنی‌ها در حال پیشرفت است، اما هنوز تصمیم نهایی درباره پیشنهادی که در دست بررسی قرار دارد، گرفته نشده است. او همچنین تأکید کرده ایران هم برای دفاع و هم برای دیپلماسی آمادگی دارد. به گزارش الجزیره، قطر و پاکستان همچنان درباره شروط تهران با مقام‌های ایرانی در تماس هستند و پاکستان نیز در ماه‌های گذشته از طریق سفرهای مکرر عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، به تهران در تلاش‌های میانجی‌گرانه مشارکت داشته است.
نقش این دو کشور در میانجی‌گری، سابقه‌ای چندماهه دارد. قطر و پاکستان در شکل‌گیری تفاهم‌نامه ژوئن میان ایران و آمریکا نقش داشتند؛ توافقی که قرار بود زمینه پایان جنگ، بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز و آغاز مذاکرات درباره پرونده هسته‌ای را فراهم کند. با این حال، اختلاف بر سر اجرای تعهدات و ترتیب اقدامات دو طرف باعث شد تفاهم‌نامه در ماه اوت عملاً فروبپاشد. از آن زمان، تلاش‌های میانجی‌گرانه برای بازگرداندن دو طرف به میز مذاکره ادامه داشته است.
نامه ونس به محسن رضایی؛ پیام دیپلماتیک یا تلاش برای شکاف در تهران؟
در ادامه تحرکات دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن، ارسال نامه‌ای از سوی جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به محسن رضایی نیز به یکی از موضوعات بحث در هفته شلوغ دیپلماسی ایران بود. الجزیره در بازتاب این خبر گزارش داده که این نامه به رضایی رسیده و او لحن آن را با مکاتبات قبلی دونالد ترامپ متفاوت توصیف کرده است. عباس عراقچی نیز این مکاتبه را گامی مثبت برای باز شدن باب گفت‌وگو دانسته، اما هشدار داده است که نباید از این مسیر برای ایجاد اختلاف در داخل ایران استفاده شود. وزیر خارجه کشورمان در گفتگو با الجزیره بیان کرد که اگر آقای ونس نامه‌ای را برای جناب آقای رضایی فرستاده‌اند، باید از خودشان پرسید. اینکه تلاش کرده‌اند باب گفت‌وگو و باب مفاهمه بیشتر باز باشد، به نظر من حرکت مثبتی است؛ ولی اگر این نامه را به قصد اختلاف‌افکنی ارسال کرده‌اند، این یک اشتباه دیگر در ادامه اشتباهات آمریکایی‌هاست. وزیر خارجه افزود: از نظر ما، مذاکره‌کننده ارشد ما همچنان جناب آقای دکتر قالیباف هستند. جناب آقای محسن رضایی حمایت کامل از این امر دارند و ما به اتفاق تصمیم می‌گیریم و به اتفاق هم اجرا می‌کنیم.
با این حال، دونالد ترامپ در ۲۹ اکتبر در توضیح محتوای نامه گفت که ونس درباره کمک به تأمین تجهیزات پزشکی نوشته و موضوع نامه، مذاکره برای پایان جنگ نبوده است!
سخنگوی وزارت خارجه نیز گفت که این نامه باید از سوی دبیر شعام پاسخ داده شود و در حال بررسی است.
همزمان با دیپلماسی، سایه حمله دوباره بر مذاکرات سنگینی می‌کند
در حالی که گفت‌وگوهای غیرمستقیم ادامه دارد، نشانه‌هایی از کاهش جنگ علیه ایران دیده نمی‌شود. دونالد ترامپ مدعی شده است که مذاکرات «خوب پیش می‌رود»، اما همزمان ادعا کرده که آمریکا هنوز اهدافی در ایران دارد که باید به آن‌ها رسیدگی کند. او همچنین احتمال اقدام نظامی پس از انتخابات میاندورهای سوم نوامبر را باز گذاشته است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز گفته ترامپ هنوز درباره حملات جدید تصمیم نگرفته و واشنگتن راه‌حل دیپلماتیک را ترجیح می‌دهد؛ با این حال، تأکید کرده است که آمریکا در صورت تصمیم به اقدام نظامی، توانایی تحقق اهداف خود را دارد.
گزارش آسوشیتدپرس در روزهای پایانی اکتبر نشان می‌دهد نگرانی از احتمال ازسرگیری حملات فقط به اظهارات علنی ترامپ محدود نیست. به نوشته این خبرگزاری، مقام‌های آمریکایی به چند کشور منطقه و متحدان واشنگتن هشدار داده‌اند که برای احتمال حمله دوباره به ایران پس از انتخابات و همچنین واکنش تلافی‌جویانه تهران آماده باشند. دو دیپلمات مطلع به آسوشیتدپرس گفته‌اند تصمیم نهایی درباره حملات جدید هنوز از سوی ترامپ گرفته نشده، اما به متحدان آمریکا هشدار داده شده است که دور احتمالی عملیات می‌تواند چند روز ادامه یابد و واکنش ایران نیز زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات حیاتی منطقه را در معرض خطر قرار دهد.
در سوی مقابل، مقام‌های ایرانی نیز همزمان با اعلام آمادگی برای دیپلماسی، از آمادگی نظامی سخن می‌گویند. عراقچی به الجزیره گفته است نیروهای مسلح ایران برای جنگ بیش از هر زمان دیگری آماده‌اند و تهران برای هر سناریویی آمادگی دارد. محسن رضایی نیز از استفاده از تسلیحات جدید در صورت حمله دوباره سخن گفته است. الجزیره همچنین با اشاره به پیام مقام معظم رهبری نوشت: (آیت‌الله) مجتبی خامنه‌ای در واکنش به تهدیدهای نظامی آمریکا و اسرائیل، بر پاسخ فوری و بدون محدودیت جغرافیایی تأکید کرده است. این اظهارات، مواضع اعلامی مقام‌های ایرانی است و در کنار هشدارهای نظامی واشنگتن، نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی همچنان در فضایی از تهدید متقابل دنبال می‌شود.
توافق جامع در کوتاه‌مدت یا ادامه جنگ فرسایشی؟
چائه‌سونگ چون، رئیس اندیشکده «ای‌ای‌آی» کره جنوبی (EAI) و استاد دانشگاه ملی سئول، به همراه سانگ‌جون لی، پژوهشگر این مؤسسه، در تحلیلی که اول اکتبر منتشر کردند، نوشتند کانال مذاکرات غیرمستقیم با میانجی‌گری قطر، با وجود رد پیشنهاد آتش‌بس ایران از سوی ترامپ، همچنان فعال مانده است؛ اما اختلاف اصلی دو طرف بر سر ترتیب اجرای پیش‌شرط‌هاست.
این دو تحلیلگر معتقدند ایران خواهان آن است که ابتدا وضعیت تردد در تنگه هرمز و مطالبات مربوط به محاصره دریایی و تحریم‌ها تعیین تکلیف شود، در حالی که آمریکا اصرار دارد محدودیت‌های مربوط به برنامه هسته‌ای ایران از همان ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد. به ارزیابی این اندیشکده، این اختلاف در گفت‌وگوهای نیویورک در روزهای ۲۸ و ۲۹ سپتامبر نیز حل‌وفصل نشده است.
EAI تأکید می‌کند که فعال ماندن کانال‌های ارتباطی را نباید نشانه نزدیک بودن پایان جنگ دانست. از نگاه این اندیشکده، وضعیت کنونی بیش از آنکه به مرحله پایانی جنگ شباهت داشته باشد، به دوره‌ای از جنگ فرسایشی شباهت دارد که در آن، طرفین برای جلوگیری از قطع کامل مسیر دیپلماسی، کانال‌های ارتباطی را باز نگه می‌دارند؛ در حالی که اختلاف‌های اصلی همچنان پابرجاست. تحلیلگران این مؤسسه همچنین به محاسبات سیاسی دولت ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا اشاره می‌کنند و معتقدند واشنگتن می‌خواهد امکان ازسرگیری حملات هوایی پس از انتخابات را برای خود حفظ کند.
شبکه «اوپن نوکلیر نتورک» (Open Nuclear Network) در روزهای پایانی اکتبر در تحلیلی که منتشر کرده، اختلاف تهران و واشنگتن بر سر غنی‌سازی اورانیوم، لغو تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی را همچنان از موانع اصلی دستیابی به توافق معرفی کرده است. این شبکه پیش‌بینی می‌کند که دو طرف تا پایان سال ۲۰۲۶ به توافقی جامع و مشابه برجام دست پیدا نخواهند کرد. در مقابل، احتمال رسیدن به توافقی محدود و موقت بیشتر است؛ توافقی که هدف آن کاهش خطرهای هسته‌ای و دریایی، تسهیل عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و بازگشت بخشی از دسترسی‌های نظارتی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواهد بود.
