نظم یا وسواس؛ چرخه بی پایان تمیزی برای فرار از اضطراب

وی با بیان این‌که برخی افراد برای آرامش به نظافت افراطی پناه می‌برند، گفت: این رفتار در کوتاه‌مدت اضطراب را کاهش می‌دهد. فرض کنید فردی مدام این فکر را دارد که دستش آلوده شده یا ممکن است باعث انتقال بیماری شود. وقتی دستش را می‌شوید، برای مدتی آرام می‌شود. مشکل اینجاست که این آرامش موقتی است. هر بار که فرد به افکارش با رفتار وسواسی پاسخ می‌دهد، در واقع به مغز یاد می‌دهد که بدون انجام آن رفتار، تحمل اضطراب ممکن نیست. به همین دلیل، چرخه وسواس به مرور قوی‌تر می‌شود. در واقع، آنچه تکرار می‌شود علاقه به تمیزی نیست، بلکه تلاش برای فرار از اضطراب است. همین موضوع باعث می‌شود رفتارهای وسواسی روزبه‌روز گسترده‌تر شوند.

خانواده نباید وارد چرخه وسواس شود

این روانشناس در خصوص این‌که خانواده‌ها در قبال افرادی که دچار وسواس هستند چه بایدها و نبایدهایی را باید انجام دهند، اظهار کرد: اولین قدم این است که وسواس را یک اختلال روان‌شناختی بدانند، نه لجبازی، ضعف اراده یا حساسیت بیش از حد. همچنین باید بدانند که وسواس با نصیحت یا سرزنش درمان نمی‌شود. جملاتی مثل «این‌قدر حساس نباش» یا «خودت را جمع‌وجور کن» معمولاً فقط احساس درماندگی و شرم فرد را بیشتر می‌کند. از طرف دیگر، خانواده نباید ناخواسته وارد چرخه وسواس شود.

وی ادامه داد: بعضی اعضای خانواده برای آرام‌کردن فرد دارای وسواس، بارها وسایل را ضدعفونی می‌کنند، در مراسم شست‌وشو همراهش می‌شوند یا مرتب به او اطمینان می‌دهند که چیزی آلوده نیست. این کارها شاید تنش همان لحظه را کمتر کند، اما در عمل رفتار وسواسی را تقویت می‌کند. مؤثرترین حمایت، همدلی، آگاهی از ماهیت اختلال و تشویق فرد به دریافت درمان تخصصی است.

آسیب وسواس به زندگی مشترک

حسینی در خصوص این موضوع که وسواس نظافت چه ضربه‌ای به روابط همسران می‌زند، گفت: وسواس معمولاً فقط زندگی یک نفر را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد؛ بلکه کل خانواده را درگیر می‌کند. وقتی قوانین سختگیرانه درباره تمیزی وارد زندگی مشترک می‌شود، اختلاف‌ها از همان مسائل روزمره شروع می‌شود؛ از نحوه ورود به خانه و استفاده از وسایل گرفته تا پذیرایی از مهمان یا حتی روابط زناشویی. در چنین شرایطی، همسر ممکن است احساس کند دائماً باید مراقب رفتارش باشد یا آزادی عملش را از دست داده و دائم زیر ذره‌بین است. این وضعیت به‌تدریج صمیمیت را کاهش می‌دهد و فرسودگی عاطفی ایجاد می‌کند. گاهی هم برای جلوگیری از تنش، همسر ناچار می‌شود در رفتارهای وسواسی شریک شود؛ موضوعی که ناخواسته به تداوم اختلال کمک می‌کند.

تبعات وسواس والدین برای کودک

این روانشناس در این‌ باره که رشد در خانه‌ای که والدین وسواس نظافت دارند، چه تبعاتی برای کودک دارد، اظهار کرد: کودکان بیش از آن‌که به توصیه‌های والدین گوش بدهند، از رفتار آنها الگو می‌گیرند. اگر فضای خانه دائماً با نگرانی از آلودگی، قوانین سختگیرانه، شست‌وشوی افراطی و محدودیت‌های زیاد همراه باشد، کودک ممکن است دنیا را جایی ناامن و پرخطر ببیند. این کودکان بیشتر مستعد اضطراب، نگرانی افراطی، کمال‌گرایی و احساس گناه هستند. البته باید تأکید کرد که داشتن والد مبتلا به وسواس، به معنای ابتلای قطعی کودک نیست. عوامل ژنتیکی، محیطی و شیوه فرزندپروری، همگی در کنار هم بر احتمال بروز این اختلال اثر می‌گذارند.

حسینی درباره این‌که وسواس نظافت می‌تواند فرد را دچار فرسودگی روانی کند، بیان کرد: وقتی فرد هر روز بخش قابل توجهی از وقتش را صرف فکرکردن به آلودگی، شستن، تمیزکردن یا … می‌کند، طبیعی است که انرژی روانی و جسمی‌اش تحلیل برود. بسیاری از مبتلایان از خستگی دائمی، کاهش تمرکز، افت عملکرد شغلی یا تحصیلی و محدودشدن روابط اجتماعی شکایت دارند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، احتمال ابتلا به افسردگی هم افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، وسواس را نباید صرفاً یک عادت یا حساسیت بیش از حد تلقی کرد.

نشانه‌های هشدار را باید جدی گرفت

این روانشناس درباره علائم هشداردهنده‌ای که قبل از تبدیل‌شدن به وسواس بروز می‌کنند، گفت: یکی از نخستین نشانه‌های هشدار این است که فرد متوجه می‌شود نگرانی درباره آلودگی کم‌کم از کنترلش خارج شده است؛ مثلاً زمان بیشتری صرف شستن یا تمیزکردن می‌کند، مرتب درستی کارش را چک می‌کند یا احساس می‌کند اگر این کارها را انجام ندهد، اضطرابش قابل تحمل نیست. اگر این رفتارها به‌تدریج وقت زیادی از فرد بگیرند، باعث تأخیر در کارهای روزمره شوند یا خود فرد احساس کند با وجود آگاهی از افراطی‌بودن آنها، قادر به متوقف‌کردنشان نیست، بهتر است هرچه زودتر از متخصص کمک بگیرد. مداخله در مراحل اولیه معمولاً نتایج بهتری به همراه دارد.

وی با بیان این‌که وسواس نظافت صرفا ترس از آلودگی نیست و می‌تواند ریشه در اضطراب‌های پنهان، نیاز به کنترل شرایط یا تروماهای گذشته داشته باشد، گفت: ترس از آلودگی فقط یکی از شکل‌های وسواس است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد این اختلال معمولاً حاصل تعامل عوامل مختلف است؛ از زمینه‌های زیستی و ژنتیکی گرفته تا شیوه پردازش اطلاعات، ویژگی‌های شخصیتی و تجربه‌های زندگی.

به گفته حسینی، در بعضی افراد، نیاز شدید به کنترل، تحمل پایین نسبت به ابهام یا احساس مسئولیت بیش از حد، زمینه را برای شکل‌گیری وسواس فراهم می‌کند. در برخی دیگر، تجربه‌های استرس‌زا یا آسیب‌زا می‌تواند زمینه را برای بروز یا تشدید علائم فراهم کند. بنابراین، نمی‌توان برای همه افراد دارای اختلال وسواس یک علت مشترک در نظر گرفت و هر فرد نیاز به ارزیابی دقیق دارد.

درمان‌ وسواس

این روانشناس در خصوص این‌که امروزه روش‌های درمانی مؤثری، اعم از شناختی ـ رفتاری، دارویی یا ترکیبی، برای درمان وسواس نظافت وجود دارد، بیان کرد: خوشبختانه وسواس جزو اختلالاتی است که درمان‌های مؤثر و مبتنی بر شواهد برای آن وجود دارد. درمان‌های شناختی ـ رفتاری، به‌ویژه مواجهه و جلوگیری از پاسخ، خط اول درمان روان‌شناختی وسواس محسوب می‌شود و شواهد پژوهشی گسترده‌ای از اثربخشی آن حمایت می‌کنند. در موارد متوسط تا شدید، روان‌پزشک ممکن است دارودرمانی را نیز توصیه کند و در بسیاری از بیماران، ترکیب روان‌درمانی و دارودرمانی بهترین نتیجه را به همراه دارد.