جادوی «زرد»!
«ونگوگ» با رنگها فقط نقاشی نمیکرد، بلکه با آنها احساس میساخت. زرد را در آثار این نقاش به وفور آن هم با قدرت تمام میبینیم. گویی «ونگوگ» قادر است جوهره اصلی این رنگ را به شکلی جادویی روی بوم بنشاند. در نقاشیهای او هرجا که زرد را میبینیم، انگار زندگی شدت بیشتری میگیرد یا نور بیشتر میشود.
«چقدر زرد زیباست!» این جمله را «ونسان ونگوگ» در نامهای در سال ۱۸۸۸ به برادرش «تئو» نوشت. این نامه اینطور آغاز شد: «نور خورشید، نوری که برای نداشتن واژهای بهتر فقط میتوانم آن را زرد بنامم؛ زرد گوگردی کمرنگ، لیمویی کمرنگ، طلایی.»
اکنون علاقه این هنرمند به رنگ زرد، نقطه آغاز یک نمایشگاه منحصربهفرد در موسسهای است که به نام او تاسیس شده است. «موزه ونگوگ» در آمستردام در این نمایشگاه این طیف طلایی روشن را بهعنوان بخشی جداییناپذیر از میراث هنری او معرفی میکند.
مجموعه مشهور آفتابگردانهای ونگوگ، مناظر گسترده مزارع گندم، و حتی کلاه حصیری که در چندین پرتره خودنگارهاش دیده میشود، همگی بهطور واضح از رنگ زرد استفاده میکنند. در دوران اقامتش در آرل، ونگوگ حتی در خانهای زندگی میکرد که بعدها به «خانه زرد» معروف شد.
اما این نمایشگاه فقط به استفاده «ونگوگ» از رنگ زرد نمیپردازد. بلکه حضور این رنگ را در آثار استادان قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم مانند «مارک شاگال»، «واسیلی کاندینسکی»، «هیلما اف کلینت»، «پل سینیاک»، «کازیمیر مالویچ» و «جی. ام. دبلیو. ترنر» بررسی میکند و حتی یک چیدمان نوری از «اولافور الیاسون»، هنرمند معاصر را نیز به نمایش میگذارد و گفتوگو درباره رنگ زرد را تا امروز ادامه میدهد.
درباره رنگ زرد
ما معمولا رنگ زرد را شاد و خوشبینانه میدانیم که مرتبط با گرما و انرژی است، اما این رنگ همچنین با ترسویی هم مرتبط است و میتواند حالتی بیمارگونه داشته باشد و حتی مانند داستان کوتاه «کاغذ دیواری زرد» اثر «شارلوت پرکینز گیلمن» در سال ۱۸۹۲ میتواند جنون را تداعی کند.
اما برای «ونگوگ» خورشید زندگیبخش بود. درخشش زردرنگ آفتاب در جریان ۱۵ ماهی که ونگوگ در سالهای ۱۸۸۸ و ۱۸۸۹ در آرل زندگی میکرد به نقاشیهای او جان میبخشید.
در بسیاری از نقاشیهای نمادین ونگوگ که در آرل خلق شده، از مقدار زیادی زرد استفاده شده است. «ونگوگ» به «تئو» نوشت که چقدر از تضاد بین آسمانهای آبی و ساختمانهای زرد آرل الهام گرفته است: «سوژه واقعا سختی است! اما به همین دلیل میخواهم بر آن غلبه کنم. چون این خانههای زرد در نور خورشید و تازگی بینظیر آبی، فوقالعادهاند. حتی تمام زمین هم زرد است.»
«ونگوگ» در این مقطع از فعالیت خود به اندازهای به رنگ زرد وابسته بود که حتی به «تئو» نوشت رنگ زردش تمام شده و آن را «بنیادین» نامید.(جالب است بدانید که «مارتین بیلی»، کارشناس آثار ونگوگ، محاسبه کرده است که این هنرمند بهطور میانگین بیش از یکسوم یک تیوب بزرگ رنگ زرد را برای هر اثر در فاصله آوریل ۱۸۸۸ تا ۱۸۸۹ استفاده کرده است.) اما حتی برای «ونگوگ» هم، زرد میتوانست در بومهایش کارکردهای متفاوتی داشته باشد.
یکی از نقاشیهای کمترشناختهشده که در این نمایشگاه به نمایش گذاشته شده، «تودهای از رمانهای فرانسوی» است که یک طبیعت بیجان از کتابهایی است که بسیاری از آنها جلد زرد دارند. این نکته در زمان ونگوگ معنای مشخصی داشته است. رمانهای فرانسوی با جلد زرد خیلی سریع بهعنوان آثاری با محتوای مدرن قابل تشخیص بودند، که اغلب محتوایی سرگرمکننده داشتند.
به گفته متولی این نمایشگاه، همه معاصران «ونسان»، این نوع کتابها را میشناختند و دقیقا میفهمیدند منظور از این کتابها چیست.
نقاشی کتابها اثر ونگوگ در سال ۱۸۸۷ میلادی در واقع مربوط به پیش از رفتن او به آرل است، دیگر طبیعت بیجان او از همان سال با عنوان «به، لیمو، گلابی و انگور» نیز همینطور است. این نقاشی با ترکیببندی تقریبا کاملا زرد هنوز در تنها قاب اصلی بهجامانده از دوران زندگی این هنرمند قرار دارد.
نجات رنگ زرد
در سال ۲۰۱۸، دانشمندان هشدار دادند که نقاشیهای «آفتابگردان» اثر «ونگوگ» در حال محو شدن هستند. یکی از دو رنگدانه زرد کرومی که برای خلق این شاهکارها استفاده شده بود ناپایدار و مستعد تغییر رنگ است. زردهای درخشان این هنرمند بهتدریج تیره شدند و به گلهای باشکوه آن تهرنگ قهوهای دادند.
خوشبختانه پژوهشی که توسط دانشگاه آنتورپ و دانشگاه فناوری دلفت انجام شد نشان داد این تغییر بسیار آهسته رخ میدهد. البته موزهها نیز برای حفظ این آثار تاریخی و نزدیک نگه داشتن رنگ زرد به ترکیببندی اصلی هنرمند، اقدامات لازم را انجام میدهند.
به گفته متولی نمایشگاه جدید، با کمک طراحان این تصمیم گرفته شده است که این نقاشی بر روی دیواری آبیرنگ به نمایش گذاشته شود، چراکه رنگ زرد در کنار رنگ متضاد خود و نورپردازی زیاد، واقعا میدرخشد.
نحوه تغییر درک ما از رنگ زرد بسته به نور و نمایش، در چیدمان خاصی از «الیاسون» در این نمایشگاه به نام «آزمایش رنگ شماره ۷۸» نشان داده شده است. این هنرمند ۷۲ نقاشی دایرهای تکرنگ را زیر یکی از چراغهای تکفرکانسی خود که فقط نور زرد ساطع میکند آویزان کرده است. این کار تجربهای منحصربهفرد ایجاد میکند که در آن طیف دید فقط به طیفهایی از رنگ زرد و سیاه محدود میشود.
نمایشگاه «زرد. فراتر از رنگ ونگوگ» از ۱۳ فوریه تا ۱۷ مه ۲۰۲۶ در موزه ونگوگ، واقع در آمستردام برگزار میشود.
