قطر درباره خلبانان ایرانی پاسخگو باشد؛ از نظر ما آنها «زنده» هستند/ به فرماندهان ارتش تأکید کردیم صرفا پایگاه‌های نظامی دشمن هدف قرار بگیرد/ ایران نه به آمریکا و نه به اسرائیل حمله نظامی نکرده بود که آنها بخواهند دفاع مشروع یا اقدام دسته‌جمعی کنند

بیش از یک سال از جنگ ۱۲ روزه و حدود ۷ ماهی از آغاز جنگ تحمیلی سوم می‌گذرد. واکنش ارتش به این دو جنگ، فقط نظامی نبوده؛ جنگ ابعاد حقوقی دارد که بعضی وقت‌ها کمتر به آن توجه می‌شود. با این حال به ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه، پیگیری حقوقی تجاوز علیه ایران در دستور کار مقامات کشور قرار گرفته است.

این گفت‌و‌گو در حالی انجام شد که به تازگی ارتش جمهوری اسلامی ایران، پرونده شهدای خود در جنگ ۱۲ روزه و عملیات وعده صادق و همینطور حمله آمریکا به ناو دنا را به قوه قضائیه فرستاده است. این پرونده به زودی روی میز دادگاه گذاشته می‌شود. گفت‌و‌گو با امیر سرتیپ دوم مسلم یعقوبی، معاون حقوقی و امور مجلس ارتش را در این باره می‌خوانید:

پیش از جنگ به همه رده‌ها قواعد نظامی را بخشنامه کردیم

خبرگزاری صدا و سیما: ابعاد نظامی جنگ بیشتر در افکار عمومی مطرح است. اما نقش معاونت حقوقی ارتش در ارتباط با جنگ‌هایی که علیه ایران آغاز شد، چه بود؟

مسلم یعقوبی: ما هم پیش از جنگ ۱۲ روزه و هم جنگ تحمیلی سوم، احتمال یک تخاصم یا نبرد مسلحانه را می‌دادیم و برای همین، یک اتاق وضعیت حقوق بین‌الملل در ارتش تشکیل شد. هدف از تشکیل اتاق وضعیت، رصد حقوقی رویداد‌های بین المللی و جلوگیری از ایجاد مسئولیت مضاعفِ حقوقی هم برای فرماندهان و هم برای کشور است. حقوق جنگ در حوزه بین‌الملل از قدیمی‌ترین شاخه‌های حقوق بین‌الملل است که در اخلاقیات و عرف بین‌الملل ریشه دارد. ما هم در راستای رعایت ضوابط و مقررات حقوق بین الملل بشردوستانه، با هماهنگی فرمانده کل ارتش، تدابیری را بخشنامه کردیم که همه رده‌های ارتش اصول، قاعده‌ها و حقوق مربوط به مخاصمه‌های مسلحانه را رعایت کنند.

در این بخشنامه به فرماندهان توصیه شد در هدف قرار دادن اهداف نظامی، اصل تفکیک، اصل احتیاط و اصل ضرورت نظامی را رعایت کنند. همه اینها پیش از هر دو جنگ اخیر بخشنامه شد، اتفاقا وزارت امور خارجه اقدامات مربوط به جنگ را از ارتش خواسته بود که ما این اسناد را به آنها دادیم و برایشان جالب بود که اقدام پیشگیرانه حقوقی را پیش‌بینی کرده‌ایم. ما می‌دانستیم پس از پایان جنگ اگر محکمه‌ای داخلی یا خارجی تشکیل شود، باید مستنداتی تهیه کنیم. پس همه واحد‌های حقوقی به کمک فرماندهان، مستندات و اطلاعات مربوط به آسیب‌های جنگ را جمع آوری کردند.

رسیدگی به شکایت خانواده ۶۲ شهید ارتشی آبان ماه برگزار می‌شود

خبرگزاری صدا و سیما: این مستندات چطور تهیه شد؟

مسلم یعقوبی: در قالب عکس، فیلم و صورتجلسات مربوط به نیروی انسانی، مکان‌‎ها و تجهیزات. در جنگ ۱۲ روزه بیشتر شهدای ارتش از نیروی پدافند هوایی بودند که مظلومانه هدف عملیات غافلگیرانه قرار گرفتند. بخشی از مستندسازی‌ها هم در نتیجه جلسات پزشکی قانونی بود. البته همه واحد‌های حقوقی در ارتش موظف شدند با کمک واحد‌های بازرسی مستندات هر دو جنگ را با حفظ محرمانگی تهیه کنند و ما این مستندات را به ستاد کل نیرو‌های مسلح ارائه دادیم. چون آنها باید تشخیص دهند که کدام بخش از این مستندات لازم است به مراکز بین‌المللی برای پیگیری ارسال شود.

شورای عالی امنیت ملی تصویب کرده که پیگیری بین‌المللی اتفاقات دو جنگ گذشته، برعهده معاونت حقوقی ریاست جمهوری است. ارتش جزو نخستین سازمان‌هایی بود که اسناد و مدارک و اطلاعات مربوط به جنگ را آماده کرد و به مراجع مربوط تحویل داد. درباره جنگ ۱۲ روزه، مستندسازی و طرح دعوی حقوقی در شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی روابط بین الملل ثبت شد. جلسه رسیدگی به شکایت خانواده ۶۲ شهید ارتشی نوزدهم آبان ماه امسال برگزار می‌شود. شکایت کیفری هم انجام شده که به نمایندگی از خانواده ۶۲ شهید ارتش در جنگ ۱۲ روزه (۵۸ شهید جنگ ۱۲ روزه و ۴ شهید عملیات وعده صادق یک)، قرار جلب به دادرسی متهمان صادر شده است. کیفرخواست هم تهیه شده و به دادگاه صالح ارسال خواهد شد.

۱۴ بهمن دادگاه حمله به ناو دنا برگزار خواهد شد

خبرگزاری صدا و سیما: آیا بررسی‌ها و تهیه اطلاعات و مستندات مربوط به جنگ تحمیلی سوم هم تکمیل شده است؟

مسلم یعقوبی: تجاوز دشمن در جنگ تحمیلی سوم بسیار گسترده‌تر از جنگ ۱۲ روزه بود. ارتش بیشترین شهدا را تقدیم نظام و میهن کرد. همه مستندات تجاوز دشمن در نامه‌های رسمی به ستاد کل نیرو‌های مسلح ارسال شد تا بتوانند در محکمه‌ای که معاونت حقوقی ریاست جمهوری و دادستان کل کشور پیگیر آن هستند، ارائه کنند.

مدیریت حقوق بین‌الملل معاونت حقوقی و امور مجلس ارتش درباره ابعاد بین المللی جنایات آمادگی دارد به معاونت حقوقی ریاست جمهوری مشورت دهد و با نهاد‌های مرتبط همکاری کند. درباره ابعاد حقوقی پرونده شهدا و درخواست خسارت، شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی روابط بین‌الملل قوه قضائیه و درباره ابعاد کیفری پرونده، دادسرای ناحیه ۲۰ تهران (امور بین‌الملل) صلاحیت رسیدگی دارد. ارتش در پرونده حمله به ناو دنا، به نمایندگی از خانواده‌های ۱۰۴ شهید این ناو، هم در شعبه ۵۵ و هم در دادسرای بین‌الملل طرح دعوی حقوقی و شکایت کیفری کرده است. زمان رسیدگی به دعوی شهدای ناو دنا ۱۴ بهمن امسال تعیین وقت شده است.

البته برای شهدای جنگ تحمیلی سوم، به‌ویژه شهدای شاخص و فرماندهان مانند شهید سپهبد موسوی، شهید سرلشکر خلبان نصیرزاده و... مستندسازی در حال انجام است و به زودی طرح دعوی آن انجام می‌شود. این دعاوی در شعبه‌های تخصصی خارج از نوبت پیگیری می‌شود.

هیئت رئیسه ارتش تأکید می‌کند متجاوزان «تعقیب حقوقی» شوند

خبرگزاری صدا و سیما: کشور پس از جنگ تحمیلی ۸ ساله تجربه جنگی با این ابعاد را نداشت و افکار عمومی هم شاید انتظار پیگیری حقوقی و بین‌المللی را نداشتند. چه کسانی یا چه نهادی ابتدا پیشنهاد پیگیری حقوقی را دادند؟ 

مسلم یعقوبی: هر کنشی، یک کنش حقوقی هم در پی دارد. اما مهم‌ترین انگیزه‌ای که باعث شد این اتفاق بیفتد، سخنرانی رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار با مسئولان قوه قضائیه، تدابیر رهبر انقلاب، دستور فرماندهی کل آجا و هیئت رئیسه ارتش بود. رهبر شهید پارسال پس از جنگ ۱۲ روزه، تأکید کردند جنایات رخ‌داده پیگیری حقوقی شود.

 ایران نه به آمریکا و نه به اسرائیل حمله نظامی نکرده بود که آنها بخواهند دفاع مشروع یا اقدام دسته‌جمعی کنند. آنها نه تنها قانونی، بلکه حقوقی هم نجنگیدند

مسائل حقوقی چه داخلی و چه خارجی زمان‌بر هست، اما نباید ما را ناامید کند. به قول امام شهید، شاید یک روزی یک سازمان بی‌طرفی هم پیدا شد و عدالت‌محور رسیدگی کرد. برای چنین زمانی ما باید دستمان پر باشد و مدارک و مستندات داشته باشیم. در جنگ ۸ ساله نتوانستیم از چنین فرصتی به‌موقع و درست بهره ببریم و همان تجربه، انگیزه ما را بیشتر کرد تا با وسواس بیشتر، پیگیری حقوقی کنیم. رهبر انقلاب اسلامی هم در پیام خود به مناسبت هفته قوه قضائیه بر همین موضوع تأکید کردند و فرماندهی کل آجا و هیئت رئیسه ارتش هم تأکید داشتند حتما متجاوزان در دو جنگ اخیر تعقیب حقوقی شوند.

معتقدیم خلبانان باقیمانده ایرانی در قطر «زنده» هستند/ صلیب سرخ باید پیگیری کند

فرمانده کل ارتش از همان زمان بلافاصله دستور پیگیری‌های حقوقی را صادر کرد و از ما گزارش کار می‌خواهد. او آخرین بار هم درباره پیگیری حقوقی سانحه رخ داده برای خلبانان نهاجا در کشور قطر گزارش خواست.

خبرگزاری صدا و سیما: بررسی‌های شما درباره خلبان‌های ایرانی در قطر به کجا رسیده است؟

مسلم یعقوبی: کشور‌ها چه عضو کنوانسیون چهارگانه ژنو باشند و چه نباشند، قواعد حقوق جنگ، به قواعد عرفی تبدیل شده و برای همه لازم‌الاجراست. بر اساس اسناد و مدارک و ادعا‌های ضدونقیض دولت قطر -به استثنای شهید سرتیپ دوم مجید کاظمی که شهادتش با آزمایش DNA اثبات شد- ما از نظر حقوقی زنده بودن خلبانان دیگر را «مفروض» می‌دانیم. یعنی اصل بر این است که آنها زنده هستند، چون هیچ دلیلی برای شهادتشان ارائه نشده است. یک اصل حقوقی در فقه به نام قاعده استِصحاب داریم؛ یعنی «بودنِ آنچه که بود.» خلبانان ایرانی برای دفاع مشروع، زنده به پایگاه دولت متجاوزآمریکا در کشور قطر حمله کردند و مأموریت انجام دادند. در نتیجه مسئولیت بین‌المللی حقوقی دولت قطر کماکان پا برجاست. اساسا در حقوق بین‌الملل، کشوری که میزبان اسیر است، مسئولیت زنده نگه داشتن، درمان، دادنِ اطلاعات به خانواده اسیران و تحویل اسیران به مراجع دارای صلاحیت را برعهده دارد. اینها تکلیف دولت قطر است.

ما سازمان صلیب سرخ جهانی را یک حامی بی‌طرف و مسئول پیگیری می‌دانیم. مکاتبات و دیدار‌های رسمی و مطالباتمان را حتی در سطح سران کشور‌ها به دولت قطر منتقل کرده‌ایم و مسئولیت بین‌المللی قطر را به مسئولانش یادآوری کردیم. جلساتی در وزارت خارجه و با مسئولان ستاد کل نیرو‌های مسلح داشتیم که همراهی و همکاری خوبی درباره پیگیری وضعیت این خلبانان داشته‌اند و با بررسی اطلاعات به این نتیجه رسیدیم که خلبانان ما زنده هستند. دولت قطر هیچ سندی برای شهادت خلبانان ما نداده است. ما از مراجع بین‌المللی پیگیر هستیم.

مردم ایران از کشور همسایه‌مان قطر انتظار دارند، ولو تحت فشارشدید آمریکای جنایتکار، به جد مراقب جان خلبانان غیور باشند. عملکرد آنها در این صحنه از یک طرف بیانگر میزان استقلال آنها و از طرف دیگر برای همیشه در تاریخ و خاطره ملت بزرگ ایران ثبت خواهد شد.

به فرماندهان ارتش تأکید کردیم صرفا پایگاه‌های نظامی دشمن هدف قرار بگیرد

خبرگزاری صدا و سیما: مقامات جمهوری اسلامی بار‌ها تأکید کرده‌اند که منطقه غرب آسیا را باید خود کشور‌های منطقه اداره کنند و صلح و برادری برقرار باشد. علاوه بر دولت قطر که درباره خلبان‌های ایرانی پیگیری‌های حقوقی داشتید، آیا مسئولیت حقوقی کشور‌های دیگر حوزه خلیج فارس و منطقه را هم یادآوری کردید؟

مسلم یعقوبی: منشور سازمان ملل تأکید می‌کند همگرایی‌های منطقه‌ای به همگرایی جهانی منجر می‌شود. سازمان همکاری کشور‌های اسلامی یک سازمان بین‌المللی است و سازوکار‌های خوبی برای تشکیل یک ارتش اسلامی یا اصطلاحا پلیس اسلامی منطقه‌ای پیش‌بینی کرده بود. اینکه چه اتفاقی افتاد که سازمان همکاری‌های اسلامی در زمینه فلسطین یا یمن منفعل عمل کرد، قابل بررسی و مورد مناقشه است. اما کشور‌ها متوجه شدند که امنیت، وارداتی یا اجاره‌ای نیست. کشوری که مسئولیت حضور یک کشور بیگانه را در سرزمین خودش می‌پذیرد، باید نسبت به عملکرد قانونمند آن پایگاه نظامی هم مسئولیت داشته باشد. یعنی در پیمان‌های خودش لحاظ کند که نباید اقدامی خلاف حُسنِ همجواری انجام شود.

دولت‌های همسایه ایران که در جنگ اخیر خاک، هوا و قلمرو خود را برای انجام حملات علیه کشور در اختیار دشمن قرار دادند یا با آنها مشارکت یا معاونت داشته‌اند، متناسب با نقش خودشان، مسئولیت دارند و دولت جمهوری اسلامی ایران حق تعقیب حقوقی آن را در مراجع داخلی و بین‌المللی برای خود محفوظ می‌داند.

با وجود اقدامات غیرقانونی برخی کشور‌ها علیه کشورمان، ما به فرماندهان خودمان در بخشنامه اعلام کردیم اگر از کشور‌های همسایه به ما حمله شد، صرفا پایگاه‌های نظامی و قسمت‌های پشتیبان مستقیم آنها هدف قرار بگیرد. آن هم به خاطر اینکه برای دولت و کشورمان مسئولیت بین‌المللی ایجاد نکنیم.

خبرگزاری صدا و سیما: مفاد این بخشنامه به چه چیز‌های دیگری اشاره داشت؟

مسلم یعقوبی: اعلام کردیم فرماندهان در استفاده از سلاح‌ها اصل تفکیک را رعایت کنند. یعنی اهداف نظامی را صرفا هدف قرار دهند و در تفکیک اهداف نظامی و غیرنظامی دقت شود. ما اهداف غیرنظامی را نزدیم. در شلیک‌ها و اصابت تسلیحاتمان هدف روشنِ غیرنظامی دیده یا گزارش نشد. در مقابل، اما آمریکایی‌ها مدرسه میناب، ورزشگاه لامرد و ناو دنا را در مأموریت آموزشی و سایر اهداف غیرنظامی را هدف قرار دادند. اصل تفکیک برای ما حیاتی است. فرماندهان ما موظف شدند سلاح‌ها را نقطه‌زن، دوربرد و شبکه‌محور تولید کنند. این نقطه‌زن بودن تسلیحات صرفا موضوع نظامی نیست بلکه حقوقی هم هست. با نقطه‌زن شدن تسلیحات، مسئولیت بین‌المللی برای کشور ایجاد نمی‌شود.

اگر دشمن مسیر سلاح را منحرف کند، مسئولیت آسیب‌ها با خودش است

خبرگزاری صدا و سیما: در اثر جنگ الکترونیک دشمن ممکن است جهت حرکت تسلیحات تغییراتی پیدا کند. اینجا مسئولیت حقوقی ما چگونه است؟

مسلم یعقوبی: جنگ الکترونیک قطعا روی سلاح‌ها تأثیر می‌گذارد و کشوری که اقدامات الکترونیک می‌کند، باید مراقبت‌های لازم را خودش انجام دهد. چون اگر انحرافی رخ دهد و یک محل غیرنظامی هدف قرار بگیرد، مسئولیت با کشوری است که تسلیحات را منحرف کرده است. براساس موازین حقوقی بین‌المللی، نباید بر اثر جنگ الکترونیک، سلاح خطرناک‌تر از قبلش ظاهر شود و دولت پدافند کننده در صورت ایجاد انحراف در مسیر سلاح، متعهد و مسئول خواهد بود.

ناو دنا در میدان جنگ نبود/ هیچ ضرورت نظامی برای هدف قرار دادنش وجود نداشت

خبرگزاری صدا و سیما: در حمله آمریکا به ناو دنا ۱۰۴ شهید و ۲۰ نفر مفقودالاثر شدند. پیگیری‌های حقوقی شما به کجا رسیده است؟

مسلم یعقوبی: شاید در نگاه اول برخی ناو دنا را به عنوان یک ناو جنگی، هدف مشروع بدانند که هدف قرار دادن آن توجیه نظامی داشته است، اما در حقوق جنگ یک اصل به نام اصل ضرورت داریم که بر همه اصول دیگر حقوق بین الملل بشردوستانه حاکم است. بر اساس این اصل، اگر ضرورت نظامی اقتضا کند، اصول دیگر کنار می‌رود و فرمانده صحنه تصمیم می‌گیرد. اگر همین یک اصل را در نظر بگیریم، «یک ناو غیرمسلح که به مأموریت آموزشی رفته بود، ۲ هزار کیلومتر از میدان نبرد فاصله داشت و روی آن تجهیزات نظامی خاصی هم نبوده و کارکنانش، آموزشی و دانشجو بودند» یعنی خارج از میدان جنگ قرار داشته است.

به اقرار صریح رئیس جمهور تجاوزکار آمریکا، حمله به این ناو و انهدامش نه با ضرورت نظامی، بلکه صرفا برای تفریح و سرگرمی بوده است. پس هیچ ضرورت نظامی وجود نداشته که ناو دنا را هدف قرار دهند. حتی همین یک مورد هم کفایت می‌کند! ناو در توان رزم نقشی نداشت و نمی‌توانست مثلا محاصره دریایی کند.

جالب است بدانید اگر رزمنده‌ای در جنگ و میدان نبرد سلاحش را زمین بگذارد، دیگر هدف مشروع نیست و نمی‌شود او را کشت. بلکه باید او را اسیر گرفت و طبق کنوانسیون‌ها با او رفتارکرد. طبق اصل احتیاط هم اگر شک داشتید جایی یا چیزی خطری برای شما دارد یا نه، هدف قرار دادن آن قانونی نیست.

جنگی که علیه ایران شروع کردند، قانونی نبود. منشور ملل متحد دو جا جنگ قانونی را به رسمیت شناخته شده است؛ یکی در ماده ۵۱ مربوط به دفاع مشروع و یکی در فصل هفتم درباره اقدامات دسته‌جمعی. ایران نه به آمریکا و نه به اسرائیل حمله نظامی نکرده بود که آنها بخواهند دفاع مشروع یا اقدام دسته‌جمعی کنند. آنها نه تنها قانونی، بلکه حقوقی هم نجنگیدند. فرماندهان ما بعضا در خانه‌هایشان بودند و در میدان هدف قرار نگرفتند. ما اعلام جنگ نکرده بودیم. در جنگ تحمیلی سوم رهبر سیاسی کشور که مصون است، هدف قرار گرفت. ما همه اصول و قواعد جنگ را رعایت کردیم و مستندسازی کردیم. اینها به سازمان صلیب سرخ ارائه شده است.

نظامیان خارجی معتقد بودند هدف قرار دادن «دنا» غیراصولی بود

خبرگزاری صدا و سیما: پاسخی هم دادند؟

مسلم یعقوبی: نه، البته ضرورت و نیازی هم نیست پاسخ بدهند. مستندات از طریق وزارت امور خارجه در سازمان ملل ثبت رسمی شده است. این یک رسوایی برای آمریکاست که ادعای ژاندارم جهانی دارد.

خبرگزاری صدا و سیما: آیا هندوستان در قبال ناو دنا همکاری داشت؟

مسلم یعقوبی: بله؛ با اینکه ما می‌دانستیم تحت فشار هستند ولی راهکار‌های حقوقی اندیشیده شد و البته علاوه بر هندوستان، سریلانکا و پاکستان هم همکاری خوبی داشتند.

خبرگزاری صدا و سیما: نظامیان خارجی درباره حمله به ناو دنا چه نظری داشتند؟

مسلم یعقوبی: ما از طریق وابستگان نظامی ایران با نظامیان خارجی در ارتباط بودیم. آنها معتقد بودند هدف قرار دادن دنا غیراصولی و غیرحقوقی است؛ و در پیام‌های رسمی و غیررسمی مراتب ناراحتی و هم‌دردیشان با کشور ایران را به ما اطلاع دادند.