پشت‌پرده جدال بر سر دریای خزر/ ایران هوشیار باشد

به گزارش خبر فوری، ماجرای دریای خزر در روزهای جاری تبدیل به مساله ای مهم شده است. در حالیکه گروهی در رابطه با میزان مالکیت ایران از این دریاچه تاریخی سخن می گویند، گروهی دیگر به مساله کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر اشاره دارند و بر تعامل ایران با کشورهای جداشده از شوروی تاکید دارند. از سوی دیگر، مساله عمق دریای خزر، امکان استخراج نفت از قسمت های عمیق و زیرسطحی دریا و ... نیز هست که مورد توجه برخی رسانه ها، تحلیلگران و کارشناسان قرار گرفته است.

اما یک‌مساله در این میان وجود دارد که بهتر است در مباحث مربوط به دریای خزر یا مازندران و میزان مالکیت آن توسط ایران، بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. مساله دریای خزر بیش از همه یک مساله ژئوپلیتیک و استراتژیک است که ریشه در تاریخ ایران دارد. برای فهم این امر باید به یک مساله مهم توجه کنیم: امنیت مرزهای آبی_ خاکی شمالی ایران در طول تاریخ.

مرزهای شمالی؛ امن‌ترین مرزهای ایران در طول تاریخ

مروری بر تاریخ طولانی مدت اما پرفراز و نشیب ایران نشان می دهد که در میان مرزهای مختلف، مرزهای شمالی کشور از سایرین، امن‌تر بوده است. این امنیت معلول علل مختلفی بوده است. برخی از مهم ترین آنها بدین شرح است:

الف‌. یک مسیر کوهستانی و جنگلی پرخطر برای دشمن

اعراب دقیقا به دلیل عدم آشنایی با مسیرهای جنگلی - کوهستانی رشته‌کوه البرز، نتوانستند بر این مناطق تسلط پیدا کنند. فرماندهان بنی امیه بارها در نبرد با فرماندهان دیلمی مانند فرخان، شکست خورده و مجبور به عقب نشینی شدند. این مساله در نبرد ایرانیان با ترک های سرزمین اورال، نبرد با اسکندر و ارتش مقدونیه، جنگ با افغان های شورشی و حتی جنگ با متحدین در جنگ جهانی اول نیز موثر بوده است.

ب. یک مسیر آشنا با همسایگانی نسبتا خودی

اگرچه جنگ ایران با خزرها در زمان کوروش هخامنشی، جنگ با گرج های شورشی در اعصار گوناگون، جنگ با روسیه در عصر قاجار و ... در مرزهای شمالی به وقوع پیوسته اما اگر منصف باشیم، باید بگوییم در مقایسه با مرزهای شرق و غرب و جنوب، مرزهای شمالی امن تر بوده و ایران، کمتر از آن ناحیه مورد تاخت و تاز قرار گرفته است، چرا که در مقایسه با اعراب در جنوب و غرب و کوشانی ها در شرق و اقوام ترک در شمال شرق و رومی ها در شمال غرب، اقوام حاضر در شمال مانند قفقازی ها، تاجیک ها، صقلابی ها، خزرها و ... اشتراکات به مراتب بیشتری با ایرانی ها داشته اند و همزمان، کمتر توانسته اند مانند رومی ها و اعراب و ... قدرت پیدا کرده و تبدیل به یک امپراتوری شوند. به همین دلیل، کمتر مرزهای شمالی ما را مورد تاخت و تاز قرار داده اند.

ج. مسیر دریای خزر؛ مسیری ناشناخته برای مهاجمان

اقوام حاضر در کرانه خزر بر خلاف ساحل نشینان مدیترانه، دریای سیاه، بالتیک و ... علاقه و توانایی زیادی در دریانوردی نداشتند و مسیرهای آبی خزر را هم به درستی نمی شناختند. به همین دلیل، بسیار به ندرت شاهد هجوم اقوام مختلف از طریق دریای خزر به سواحل شمالی ایران بوده ایم و من حیث المجموع، می توان مرزهای آبی و سواحل شمالی ایران را یکی از امن ترین مناطق مرزی ایران دانست.

مرزی که باید امن بماند

تغییر ژئوپلیتیک منطقه دریای خزر، می تواند معادلات قدرت را تغییر دهد، بر وضعیت استراتژی کشورها اثر بگذارد و در نتیجه، سبب تغییر ماهیت مرزهای شمالی شده و آن را تبدیل به مرزی ناامن کند. این در حالی است که مرزهای شمالی همواره یکی از امن ترین مناطق مرزی ایران بوده و در شرایط حساس کنونی که مرزهای جنوبی در جنگ با آمریکا درگیر است و مرزهای غربی نیز ملتهب است، حفظ امنیت مرزهای شمالی از ضروری ترین اقدامات سیاسی است که می تواند بر امنیت ایران در سال های آینده هم تاثیر بگذارد.

طبق برخی گزارش ها، آمریکا و اسرائیل از طریق سمپات ها و نیروهای خود در برخی کشورهای حاشیه دریای خزر، تحرکاتی  را در مقاطع مختلف علیه ایران ترتیب دادند. این اتفاق نشان داد مساله امنیت در دریای خزر دچار یک شکاف کوچک شده است؛ شکاف کوچکی که ممکن است دشمن از طریق مساله مالکیت دریای خزر بخواهد آن را گسترده کند. در این وضعیت، مسئولان باید در نظر داشته باشند که مساله مالکیت دریای خزر بیش از اینکه یک مساله سیاسی یا اقتصادی باشد، یک مساله ژئوپلیتیک حیاتی است و می تواند امنیت ما را تحت تاثیر قرار دهد.