گزارش تحلیلی انستیتو واشنگتن از رویکرد دوگانه شرق در جنگ خاورمیانه
نگاهی به بیانیهها و مواضع روسیه و چین در قبال جنگ ایران/ چه تفاوتی میان دیدگاه مسکو و پکن وجود دارد؟ / استراتژی مشترک برای ضربه به نظم آمریکایی
از زمان آغاز عملیات نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران در فوریه ۲۰۲۶، روسیه و چین مجموعهای از بیانیهها را در دفاع از تهران صادر کردهاند؛ بیانیههایی که از انتقادات صریح به تاکتیکهای نظامی متفقین تا انتقادات آشنا و همیشگی علیه رویکرد آمریکا در امور بینالملل را شامل میشود. با این حال، فراتر از این کلیشههای مشترک، انحراف و تفاوت ظریفی در نحوه پیامرسانی عمومی هر یک از این دو دولت در طول جنگ دیده میشود.
انستیتو واشنگتن در گزارشی جامع به بررسی و رصد واکنشهای پکن و مسکو به درگیریهای اخیر در ایران، لبنان و فراتر از آن پرداخته است. این گزارش نشان میدهد که اگرچه هر دو کشور در موضعگیریهای سیاسی از تهران دفاع کرده و واشنگتن را محکوم میکنند، اما تفاوتهای معناداری در لحن، ادبیات و اهداف دیپلماتیک آنها وجود دارد؛ تفاوتهایی که ریشه در منافع اقتصادی چین در خلیج فارس و درگیری همزمان روسیه در اوکراین دارد.
تفاوت در تاکتیک، اشتراک در استراتژی
انستیتو واشنگتن نوشته است: از زمان آغاز عملیات نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران در فوریه ۲۰۲۶، روسیه و چین مجموعهای از بیانیهها را در دفاع از تهران صادر کردهاند؛ بیانیههایی که از انتقادات صریح به تاکتیکهای نظامی متفقین تا انتقادات آشنا و همیشگی علیه رویکرد آمریکا در امور بینالملل را شامل میشود. با این حال، فراتر از این کلیشههای مشترک، انحراف و تفاوت ظریفی در نحوه پیامرسانی عمومی هر یک از این دو دولت در طول جنگ دیده میشود.
پیامرسانی مسکو از همان روز اول، بسیار تند و آتشین بوده است. در روز آغاز درگیریها، وزارت خارجه روسیه «فضاسازیهای تبلیغاتی پیش از این اقدام بیپروا» را محکوم کرد و نسبت به احتمال وقوع یک فاجعه انسانی، اقتصادی و حتی «رادیولوژیک» (پرتوی/هستهای) هشدار داد. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در همان روز با همتایان خود در ایران و قطر تماس گرفت و متعهد شد که نشست شورای امنیت سازمان ملل را برگزار کند. در سازمان ملل نیز، روسیه اقدامات «واشنگتن و غرب اورشلیم (اسرائیل)» را به شدت مورد انتقاد قرار داد. پس از ترور رهبر عالی ایران در اوایل جنگ، کرملین ضمن ابراز سوگواری، «رویه ترور سیاسی و شکار رهبران کشورهای مستقل» را محکوم کرد؛ هرچند پس از آن با لحنی خنثی اشاره کرد که «حملات تلافیجویانه» به پایگاههای نظامی آمریکا و «فعال شدن سیستمهای پدافند هوایی»، باعث آسیب به فرودگاهها، ساختمانهای بلند و هتلها در کشورهای حاشیه خلیج فارس شده است.
در مقابل، رویکرد عمومی پکن اندکی محتاطانهتر و سنجیدهتر بوده است. اولین بیانیه وزارت خارجه چین خاطرنشان کرد که این کشور «به شدت نگران» عملیات نظامی است و خواستار توقف فوری خصومتها شد. برخلاف مسکو، پکن تا روز سوم جنگ هیچ اشاره علنی به تماس با مقامات منطقهای نکرد؛ تا اینکه وانگ یی، وزیر امور خارجه، با همتایان خود در ایران و عمان گفتگو کرد. اگرچه چین ترور رهبر ایران را به عنوان نقض قوانین بینالمللی محکوم کرد و نسبت به بازگشت جهان به «قانون جنگل» هشدار داد، اما بیانیههای این دولت عموماً تلاش کردهاند تا تعادلی میان انتقاد از ایالات متحده و تمرکز بر ثبات خاورمیانه ایجاد کنند؛ بهویژه در محدوده تنگه هرمز که مسیری حیاتی برای انرژی و تجارت چین محسوب میشود. پکن همچنین پیامهایی درباره درسهای آموختهشده از این درگیری منتشر کرد، از جمله بیانیه ۲ مارس ارتش این کشور که نسبت به «ایمان کورکورانه به صلح» و «دشمن درون» هشدار داد.رویکرد عمومی پکن اندکی محتاطانهتر و سنجیدهتر بوده است. اولین بیانیه وزارت خارجه چین خاطرنشان کرد که این کشور «به شدت نگران» عملیات نظامی است و خواستار توقف فوری خصومتها شد.
پیامرسانی عمومی روسیه و چین درباره این جنگ، بازتابدهنده تفاوت در میزان منافع آنها در خاورمیانه است
پیامرسانی عمومی روسیه و چین درباره این جنگ، بازتابدهنده تفاوت در میزان منافع آنها در خاورمیانه است. تمرکز فعلی سیاست خارجی مسکو به شدت معطوف به اوکراین است؛ جایی که همچنان درگیر جنگ با ارتشی است که از سوی غرب حمایت میشود. روسیه روابط تاریخی با ایران دارد و در صورت بقای سیستم حاکم، پس از جنگ دستاوردهای قابلتوجهی خواهد داشت، بنابراین از انتقاد علنی و شدید از اقدامات آمریکا چیزی برای از دست دادن ندارد. اما چین پیوندهای اقتصادی و سرمایهگذاری عمیقی در کشورهای حاشیه خلیج فارس دارد و تنگه هرمز برای جریان انرژی و تجارت آن حیاتی است. از این رو، پکن تلاش کرده است تا راه میانهای بیابد: حمایت از ایران بدون بیگانه کردن شرکای خود در خلیج فارس.
با این وجود، فراتر از این تفاوتهای تاکتیکی، روسیه و چین یک آرمان استراتژیک مشترک دارند: استفاده از بحران ایران به عنوان مسیر دیگری برای انتقاد و تضعیف ایالات متحده و در نتیجه، تضعیف نظم بینالمللی به رهبری آمریکا.
در ادامه، ترجمه دقیق مهمترین بیانیهها و اظهارنظرهای مقامات ارشد روسیه و چین از آغاز درگیریها آورده شده است:
مهمترین مواضع و بیانیههای رسمی مسکو و پکن
وزارت امور خارجه روسیه (۲۸ فوریه): «دامنه و ماهیت آمادهسازیهای نظامی، سیاسی و تبلیغاتی که پیش از این گام بیپروا انجام شد... جای هیچ شکی باقی نمیگذارد که این یک اقدام تجاوزکارانه مسلحانه عمدی، از پیشطراحیشده و بیدلیل علیه یک کشور مستقل و عضو سازمان ملل است... واشنگتن و تلآویو بار دیگر وارد مسیر خطرناکی شدهاند که به سرعت منطقه را به سمت یک فاجعه انسانی، اقتصادی و احتمالاً رادیولوژیک سوق میدهد. مقاصد متجاوزان آشکار است: از بین بردن نظم قانون اساسی و برکناری رهبری کشوری که آن را نامطلوب میدانند.»
ولادیمیر پوتین (۱ مارس - در پیام تسلیت ترور رهبر انقلاب): «این ترور با نقض وقیحانه تمام هنجارهای اخلاق انسانی و قوانین بینالمللی انجام شد... لطفاً همدردی و حمایت خالصانه من را به خانواده و دوستان رهبر عالی و همچنین به رهبری و تمام مردم ایران ابلاغ کنید.»
واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه در سازمان ملل (۱ مارس): «ما میخواهیم که ایالات متحده و اسرائیل فوراً اقدامات تجاوزکارانه خود را متوقف کنند. هیچ جایگزینی برای حلوفصل مسالمتآمیز و دیپلماتیک مسئله ایران، از جمله مؤلفه هستهای آن، وجود ندارد و نخواهد داشت.»
وزارت امور خارجه چین (۲۸ فوریه): «چین به شدت نگران حملات نظامی آغاز شده توسط آمریکا و اسرائیل علیه ایران است. حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی ایران باید محترم شمرده شود. چین خواستار توقف فوری اقدامات نظامی است.»
لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین (۱ مارس): «آغاز عملیات نظامی در مقیاس وسیع علیه یک کشور مستقل بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل، پایههای صلحی را که پس از جنگ جهانی دوم بنا شده بود، تضعیف میکند. جامعه بینالمللی باید با یک صدای واضح و صریح با بازگشت جهان به قانون جنگل مخالفت کند.»
مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین (۲ مارس): «تنگه هرمز و آبهای مجاور آن یک مسیر تجاری بینالمللی مهم برای کالا و انرژی است. حفظ امنیت و ثبات این منطقه در راستای منافع مشترک جامعه بینالمللی است. چین از طرفهای درگیر میخواهد تا فوراً عملیات نظامی را متوقف کنند تا از آسیب بیشتر به رشد اقتصاد جهانی جلوگیری شود.»
ولادیمیر پوتین (۹ مارس - در نشست بازار انرژی): «روسیه بارها هشدار داده بود که تلاش برای بیثبات کردن خاورمیانه، ناگزیر مجتمع جهانی سوخت و انرژی را در معرض تهدید قرار میدهد، قیمت نفت و گاز را بالا میبرد و برنامههای سرمایهگذاری بلندمدت را مختل میکند. امروز میبینیم که دقیقاً همین اتفاق در حال رخ دادن است... مسیر خروجی خلیج فارس عملاً بسته شده است. تغییر لجستیک مسیرها نه تنها زمانبر است، بلکه مستلزم هزینههای هنگفت و خطرات سیاسی بالایی است. مصرفکنندگان امروز به نفت نیاز دارند و ما میبینیم که قیمتها در یک هفته بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است.»
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه (۳ مارس): «ما مرتباً ادعاهایی درباره اهداف این جنگ میشنویم، اما هیچ مدرکی ندیدهایم که نشان دهد ایران در حال توسعه سلاح هستهای بوده است. به نظر میرسد اهداف واشنگتن و تلآویو هیچ ارتباطی با رژیم منع اشاعه ندارد. برای ایالات متحده، منشور سازمان ملل دیگر چارچوبی الزامآور نیست و آنها کاملاً در این باره آشکار و صریح عمل میکنند. این یک تقابل میان حقوق بینالملل و دنیای بدون قانون قرن نوزدهمی است.»
سرگئی لاوروف (۱۶ مارس): «طراحان این حملات تصور میکردند که میتوانند ایران را ظرف ۲۴ ساعت یا کمتر، کاملاً مطیع خود کنند. آنها اکنون میدانند که چقدر در اشتباه بودهاند. ایران در حال دفاع از خود است و با حمله به زیرساختهای نظامی کشورهای حملهکننده در منطقه، به تجاوز پاسخ میدهد. متأسفانه کشورهای عربی خلیج فارس نیز در این میان آسیب میبینند.»
جنگ لفظی در شورای امنیت و مخالفت با قطعنامههای غربی
واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه (۱۱ مارس - پس از وتوی قطعنامه آمریکا): «امروز شورای امنیت نتوانست قطعنامهای را که به شدت مورد نیاز بود تصویب کند. برخی همکاران ترجیح دادند تا با برادر بزرگتر خود همقدم شوند و از تمام دستورات او پیروی کنند. آنها امکان ارسال یک درخواست صریح برای توقف فوری درگیریها را رد کردند. این اقدام به وضوح نشان میدهد که تمام ادعاهای پر سر و صدای این کشورها درباره تعهد به حقوق بینالملل و منشور سازمان ملل، چیزی جز لفاظیهای توخالی نیست. این یک تئاتر پوچ و مضحک است.»
فو کونگ، نماینده چین در سازمان ملل (۱۱ مارس): «این جنگی است که نباید اتفاق میافتاد؛ جنگی که به نفع هیچکس نیست. تاریخ خاورمیانه بارها و بارها به جهان نشان داده است که زور هیچ راهحلی ارائه نمیدهد و درگیریهای مسلحانه تنها باعث افزایش نفرت و زایش بحرانهای جدید میشود.»
