آیا کریم خان زند واقعا یک لر بیسواد بود؟
خبرنگار: حسین آصفکریم خان زند به خوبی شکاف سیاسی عصر خود را فهمید اما راه حل نادری را مناسب ندانست. او می دانست که نمی تواند ادعای شاهی کند؛ چرا که نه قدرت نادر را دارد و نه از خاندان صفوی است. به همین دلیل، تصمیم گرفت خود را «وکیل الرعایا» نامیده و یکی از شاهزادگان صفوی به نام «اسماعیل» را به عنوان شاه دست نشانده خود انتخاب کند.
به گزارش خبرفوری، اخیرا اظهارات سعید لیلاز در مورد کریم خان زند به شدت پرحاشیه شده است. برخی معتقدند لیلاز به خان زند و یکی از مهم ترین حاکمان ایران توهین کرده است. بسیاری نیز به دفاع از کریم خان پرداختند.
ببینید: لیلاز: کریم خان یک لر بی سواد بود
این مساله باعث شد توجهات به کریم خان بیشتر شود. ما قصد نداریم به نقد اظهارات لیلاز پرداخته یا آن را حلاجی کنیم. با این حال، توجهات به خان زند ما را بر آن داشته که مقاله ای کوتاه در باب کریم خان بنویسیم تا به نقش او در ساختار سیاسی ایران بیشتر توجه کنیم.
کریم خان زند که بود و چه کرد؟
کریم خان در یکی از ملتهب ترین دوران تاریخ ایران وارد سیاست شد. او در دوره ای وارد جنگ با رقبای دیگر شد که پادشاهی صفویه بعد از 150 سال از بین رفته و یک شکاف سیاسی بزرگ در کشور ایجاد شده بود. نادرشاه با قدرت نظامی خود توانست به قدرت برسد. او شورایی از بزرگان کشور را در دشت مغان تشکیل داد تا به پادشاهی او رای بدهند. این رای گیری سبب شد نادر به تخت بنشیند. اما پادشاهی او برای بسیاری از ایرانیان «مشروعیت» نداشت. آنها معتقد بودند پادشاهی فقط باید در اختیار شاهزادگان صفوی باشد و یک غیرصفوی مانند نادر حق پادشاهی بر ایران را ندارد.
این مساله سبب شد پس از مرگ نادرشاه، اختلافات و درگیری ها مجددا اوج گیرد. کریم خان در قلب این اختلافات سیاسی قرار داشت؛ درگیری هایی که 13 سال به طول انجامید و بیش از هرچیز ناشی از شکاف سیاسی ای بود که بعد از سقوط صفویه به وجود آمده بود.
کریم خان زند به خوبی این شکاف سیاسی را فهمید اما راه حل نادری را مناسب ندانست. او به خوبی می دانست که نمی تواند ادعای شاهی کند؛ چرا که نه قدرت نادر را دارد و نه از خاندان صفوی است. به همین دلیل، تصمیم گرفت خود را «وکیل الرعایا» نامیده و یکی از شاهزادگان صفوی به نام «اسماعیل» را به عنوان شاه دست نشانده خود انتخاب کند.
کریم خان با این راه حل توانست تا حد زیادی (و البته به طور موقت) بحران سیاسی عصر خود را حل کند. او همزمان به چند تدبیر دیگر نیز اندیشید و آنها را به کار برد تا این که سرانجام پس از 13 سال فتنه توانست بیشتر سرزمین های ایران را تصرف کرده و حکومت یکدستی در این کشور ایجاد نماید. مهم ترین تدابیر او برای نیل به این مقصود به این شرح است:
الف. کاهش مالیات و برقراری رابطه منصفانه با مردم و جلب حمایت آنان در عصری که ستم و ظلم سکه ای رایج بود.
ب. عفو دشمنان خود و نگه داشتن آنان در ارگ کریم خانی در شیراز برای جلوگیری از شورش یا تبعید آنان به سرحدات.
ج. مبارزه با سربازان مزدور (به خصوص گرج ها و افغان ها) و دور کردن آنان از ارتش اصلی. این مزدوران نقش برجسته ای در از هم پاشیدن سپاه آزادخان افغان و محمدحسن خان قاجار (مهم ترین رقبای کریم خان) داشتند.
د. استفاده از سواره نظام تفنگچی به عنوان سپاه اصلی ارتش.
ه. توجه به عمران و آبادانی شهرها و به ویژه رونق کشاورزی و صنعت.
مهم ترین اشتباهات خان زند چه بود؟
با این حال، تدابیر خان زند اشکالاتی نیز داشت. این اشکالات سبب شدند کریم خان نتواند تمام جغرافیای ایران را یکدست کند و بخشی از خراسان، قفقاز، بخشی از بلوچستان، جزایر جنوبی و حتی کردستان از قلمرو زندیه خارج شود. او همچنین، نتوانست به یک وحدت سیاسی ساختارمند دست یابد. بعد از مرگ کریم خان به طرفه العینی حکومت زندیه از هم پاشید و دچار فتنه شد و بعد از چند سال درگیری نیز به دست آغامحمدخان قاجار نابود شد.
آغامحمد خان قاجار بر خلاف کریم خان پایه های حکومت خود را استوار ساخت. او از طریق تاکید بر ارتباط میان قوم قاجار و صفویه، خود را ادامه دهنده حکومت صفوی ها معرفی کرد و روش حکومتی کریم خان را به کلی ساقط کرد. او همچنین، با قدرت نظامی خود و البته سخت گیری بیش از حد توانست تقریبا تمام قلمرو ایران صفوی را یکدست کند و بدین طریق آرامشی نسبی به ایران تزریق کند
انگار این مملکت نباید یه روز خوش ببینه
کفایت اداره مملکت رو نداشت
فکر نکنم بیسواد تر از خودش بوده
لعنت بر قاجارها که مملکت را به فنا دادند
باز هم سفیدشویی قاجار