چرا «مردمک چشم» در حیوانات مختلف شکلهای متفاوتی دارد؟
شاید تصور عمومی این باشد که مردمک چشم فقط سوراخی ساده است که در تاریکی بزرگ و در روشنایی کوچک میشود. اما اگر به دنیای حیوانات نگاه کنیم، با تنوعی شگفتانگیز روبهرو میشویم: مردمکهای شکاف عمودی در گربهها و مارها، مستطیلی افقی در بزها و اسبها، و حتی شکل W در ماهی مرکب. شکل مردمک هر حیوان نشان میدهد که آن حیوان چگونه میبیند و برای بقا به چه نوع دیدی نیاز دارد.
در یک سیستم نوری ایدهآل، شکل مردمک نباید اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا نور باید بهطور دقیق در یک نقطه متمرکز شود. اما چشمهای واقعی کامل نیستند. نور هنگام عبور از مردمک دچار پخش و تاری میشود و شکلهای مختلف مردمک به روشهای متفاوتی این مشکل را مدیریت میکنند. به همین دلیل، موضوع بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که بهنظر میرسد.
شکارچیان کمینگر
حیواناتی مثل گربهها و مارها که شکارچی کمینگر هستند، چشمهایی در جلوی سر دارند و فاصله را با مقایسه تصویر دو چشم (دید سهبعدی) تشخیص میدهند. این تفاوت تصویر بیشتر در لبههای عمودی دیده میشود، بنابراین این لبهها باید واضح باشند.
برای این کار، مردمک آنها به شکل شکاف عمودی است. این شکل باعث میشود: عمق میدان بیشتر شود و لبههای عمودی واضحتر دیده شوند؛ حیوانات بتوانند از میزان تاری برای تخمین فاصله استفاده کنند؛ و ضمنا این ترکیب به آنها کمک میکند فاصله شکار را دقیقتر تشخیص دهند.
اما این ویژگی بیشتر برای شکارچیان کوچک نزدیک زمین کاربرد دارد. شکارچیان بزرگتر مانند شیر و ببر معمولاً مردمک گرد دارند، زیرا زاویه دیدشان نسبت به زمین متفاوت است و نیاز کمتری به این نوع تخمین فاصله دارند.
حیوانات شکارشونده (طعمهها)
برای حیواناتی مثل بز، گوسفند و اسب، اولویت اصلی بقا متفاوت است: آنها باید بتوانند محیط اطراف را بهصورت گسترده زیر نظر داشته باشند.
به همین دلیل چشمهایشان در طرفین سر قرار دارد و مردمک آنها به شکل مستطیل افقی است. این شکل باعث میشود: نور بیشتری از افق (جلو و عقب) وارد چشم شود که دید گستردهتر را به دنبال دارد؛ تشخیص حرکت در سطح زمین نیز با این نوع مردمکها آسانتر است.
اما یک مشکل وجود دارد: وقتی این حیوانات سرشان را برای چرا پایین میآورند، مردمک باید بچرخد و کاراییاش از بین میرود. راهحل تکاملی جالب این است که چشمهای آنها درون کاسه چشم میچرخد تا مردمک همچنان موازی با زمین باقی بماند.
حیواناتی با مردمکهای عجیبتر
برخی حیوانات، بهویژه در دریا، مردمکهایی بسیار غیرمعمول دارند. مثلاً ماهی مرکب مردمکی به شکل W دارد. هنوز دلیل قطعی این شکل مشخص نیست، اما چند فرضیه مطرح شده است: کاهش نور ورودی از بالا و افزایش کنتراست؛ کمک به استتار و کمتر دیده شدن؛ یا حتی کمک به درک رنگ، با وجود اینکه این حیوان فقط یک نوع گیرنده نوری دارد. با این حال، هنوز پاسخ قطعی برای این نوع مردمکها وجود ندارد.
در نتیجه میتوان گفت که شکل مردمک در حیوانات نتیجه مستقیم نیازهای بقاست. این تنوع نشان میدهد که چشم حیوانات فقط یک ابزار ساده دیدن نیست، بلکه یک سیستم بسیار پیچیده و سازگار با محیط و سبک زندگی هر گونه است.
