گزارشی از تصویب طرح ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی
فریاد «هورا» و «زنده باد» صحن مجلس را پر کرد؛ ۲۴ اسفند ۱۳۲۹
مصدق گفت: «قرارداد ۱۹۳۳ که من آن را قرارداد ساختگی میدانم بهزور تصویب شد و حالا هم میخواهند بهزور آن را اجرا کنند.»
مسئله نفت در سالهای پایانی دهه ۱۳۲۰ خورشیدی به مهمترین موضوع سیاسی و اقتصادی ایران تبدیل شده بود. سالها نارضایتی از امتیاز نفت جنوب و عملکرد شرکت نفت انگلیس و ایران، فضای سیاسی کشور را بهگونهای شکل داده بود که بحث درباره کنترل منابع نفتی به محور اصلی فعالیتهای مجلس شورای ملی و نیروهای سیاسی بدل شد.
سرانجام در اسفند ۱۳۲۹، پس از هفتهها بحث و بررسی در کمیسیون نفت مجلس، این موضوع به مرحلهای رسید که مجلس شورای ملی باید درباره آن تصمیمی تاریخی اتخاذ میکرد. گزارشهای منتشرشده در روزنامه اطلاعات در روزهای ۲۲ و ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ تصویری دقیق از روند بررسی و تصویب ملی شدن صنعت نفت در مجلس ارائه میدهد.
طرح گزارش کمیسیون نفت در مجلس
طبق گزارش روزنامه اطلاعات، جلسه علنی مجلس شورای ملی در روز سهشنبه ۲۲ اسفند ۱۳۲۹ در ساعت ۱۰:۵۰ صبح به ریاست آقای گنجهای، نایبرئیس مجلس، تشکیل شد. در این جلسه، نمایندگان به بررسی مسائل مختلف پرداختند اما مهمترین موضوع مطرحشده، مسئله نفت و گزارش کمیسیون نفت بود.
حسین مکی، مخبر کمیسیون نفت، در این جلسه درباره اهمیت طرح گزارش کمیسیون سخن گفت. او یادآور شد که کمیسیون نفت طی دو ماه گذشته با تلاش فراوان به بررسی این مسئله پرداخته و اکنون زمان طرح آن در صحن مجلس فرا رسیده است. مکی تأکید کرد: «بزرگترین مسئلهای که ما در پیش داریم مسئله نفت است.»
مکی همچنین اشاره کرد که شنیده: «از دیشب باز عوامل شرکت نفت به فعالیت افتادند تا نگذارند گزارش نفت امروز بگذرد.»
با این حال، او این تلاشها را بیاثر دانست و اظهار داشت که هیچکس نمیتواند در مجلس شورای ملی علیه این گزارش سخن بگوید. به گفته او، مجلس باید هرچه زودتر تکلیف این موضوع مهم ملی را روشن کند «زیرا از اهم مسائل مملکتی است و مجلس باید نفیا یا اثباتا تکلیف این امر را معلوم کند.»
پس از این سخنان، با اعلام رئیس مجلس گزارش کمیسیون نفت در مجلس قرائت و مطرح شد. از آنجا که این گزارش با قید فوریت ارائه شده بود، ابتدا فوریت آن به رأی گذاشته شد. بنا به گزارش اطلاعات، هیچ مخالفتی با فوریت اول و دوم صورت نگرفت و هر دو فوریت «به اتفاق آرا تصویب شد». رئیس مجلس اعلام کرد که اصل گزارش ۲۴ ساعت بعد در مجلس مطرح خواهد شد.
فضای مجلس در آستانه تصمیم تاریخی
دو روز بعد، در پنجشنبه ۲۴ اسفند ۱۳۲۹، جلسهای برگزار شد که به یکی از مهمترین جلسات تاریخ مجلس شورای ملی تبدیل شد. روزنامه اطلاعات در گزارش خود فضای مجلس در آن روز را پرشور و متفاوت توصیف میکند.
به نوشته این روزنامه، سالن انتظار تالار مجلس که محل تجمع تماشاگران و خبرنگاران پیش از آغاز جلسه بود، «بر خلاف روزهای اخیر مملو از روزنامهنویس و تماشاچی شده بود». از ساعات اولیه صبح جمعیت به مجلس میآمدند و حتی پس از آغاز جلسه نیز ورود تماشاگران ادامه داشت. گزارش روزنامه میگوید: «در ساعت ۱۰:۲۰ لژ جراید، لژ نوین و جایگاه تماشاچیان مملو از جمعیت گردیده بود.»
علت این ازدحام روشن بود: در دستور جلسه مجلس بررسی گزارش کمیسیون نفت درباره ملی شدن صنعت نفت قرار داشت و همه میدانستند که مجلس قرار است درباره سرنوشت یکی از مهمترین منابع اقتصادی کشور تصمیم بگیرد.
جلسه علنی مجلس در ساعت ۱۰:۲۰ صبح به ریاست سردار فاخر حکمت آغاز شد. پس از بررسی برخی مسائل اداری و تصویب صورتجلسه پیشین، نمایندگان تصمیم گرفتند گزارش کمیسیون نفت را در اولویت قرار دهند. براساس پیشنهاد تعدادی از نمایندگان، مقرر شد بررسی این گزارش پیش از طرح مربوط به انتخاب کمیسیونها انجام شود.
بحثها و واکنشها درباره مسئله نفت
در جریان بررسی گزارش کمیسیون نفت، برخی نمایندگان درباره اهمیت این مسئله و شرایط سیاسی پیرامون آن سخن گفتند. یکی از مهمترین سخنرانیها را حائریزاده ایراد کرد. او در آغاز سخنان خود به اهمیت نفت در جهان اشاره کرد و گفت: «این موضوع نفت که مایه حیات زندگانی امروز بشر هست، مایه بدبختی و بیچارگی ما شده.»
حائریزاده توضیح داد که در زمان تشکیل کمیسیون نفت، او نیز عضو این کمیسیون بوده و از همان ابتدا معتقد بوده است که مسئله نفت برای ایران بدیهی است و نیازی به بحث طولانی ندارد. او گفت حقوقی که از ملت ایران سلب شده باید بازگردانده شود و دستگاهی که موجب خرابی کشور شده برچیده شود.
با این حال، به گفته او، تلاش اعضای کمیسیون این بوده است که درباره این مسئله وحدت نظر کامل ایجاد شود تا کشورهای خارجی تصور نکنند که میان ایرانیان اختلاف وجود دارد. او تأکید کرد که انتشار گسترده مذاکرات نفت برای آگاهی مردم ضروری بوده و گفت: «حق این بود که این کتاب در تمام شهرستانها و حتی مدارس عالیه ما منتشر شود تا نسل آینده بفهمد ما با چه بدبختیهایی روبهرو بودهایم.»
حائریزاده در بخش دیگری از سخنان خود، به گزارشهایی از مجلس لردهای انگلستان اشاره کرد و از توهین به آیتالله کاشانی در آن مجلس انتقاد نمود. او گفت که چنین اظهاراتی دخالت در امور داخلی ایران محسوب میشود و افزود:
«من به سهم خود به جناب هندرسن اجازه نمیدهم در امور داخلی ما وارد شده و نسبت به مقام یک شخص روحانی… اسائه ادب کند.»
تأکید بر وحدت نمایندگان
در ادامه جلسه، کشاورز صدر نیز درباره اهمیت وحدت نمایندگان در موضوع نفت سخن گفت. «نمایندگان مجلس شورای ملی در حفظ منافع کشور همیشه متحدالقول بودهاند و از اختلافات در این مسائل صرف نظر کرده و برای حفظ منافع کشور همه قیام کردهاند.»
به گفته او، این اتحاد در تصویب گزارش کمیسیون نفت نیز کاملاً آشکار بود، زیرا اعضای کمیسیون «به اتفاق آرا» گزارش ملی شدن نفت را تهیه و ارائه کرده بودند. کشاورز صدر این تصمیم را نقطه عطفی در تاریخ ایران دانست و گفت: «این گزارش کمیسیون نفت اولین قدم آزادی ملت ایران است که یوغ بندگی را از گردن ملت ایران برخواهد داشت.»
نگرانیها و بحث درباره نحوه اجرا
با وجود توافق گسترده درباره اصل ملی شدن نفت، برخی نمایندگان بر ضرورت بررسی دقیق نحوه اجرای آن تأکید داشتند. جمال امامی در سخنان خود یادآور شد که تصمیم مجلس درباره نفت تصمیمی تاریخی است که در تاریخ کشور ثبت خواهد شد. او از خبرنگاران خواست سخنان او را دقیق ثبت کنند زیرا این مسئله در آینده اهمیت زیادی خواهد داشت.
امامی تأکید کرد که وظیفه نمایندگان اظهار رأی است و این کار نه موجب افتخار ویژهای است و نه جای مباهات، بلکه وظیفهای است که مردم بر عهده آنان گذاشتهاند.
او همچنین هشدار داد که مسئولیت تصمیم درباره نفت نباید تنها بر دوش گروهی محدود گذاشته شود، بلکه باید مسئولیت آن متوجه کل ملت ایران باشد. «باید به دنیا اعلام کرد که ملت ایران به اختیار خودش اصل ملی کردن را اعلام کرد.»
در همین حال، برخی نمایندگان نگرانیهایی درباره خطرات احتمالی این تصمیم نیز مطرح کردند. جمال امامی حتی به احتمال ترور اشاره کرد و گفت: «کمیسیون نفت سه تصمیم داشته که بدبختانه هر سه تصمیم به خط من بوده است… زیرا میترسم این به قیمت جان من تمام شود.»
سخنان دکتر مصدق
در جریان این جلسه، دکتر محمد مصدق نیز به ایراد سخنرانی پرداخت. او در ابتدا از نمایندگان مجلس برای همکاری در این مسئله تشکر کرد، اما تأکید نمود که نمایندگان درحقیقت وظیفه خود را انجام دادهاند و نیازی به تشکر نیست.
مصدق همچنین به سخنان مطرحشده در مجلس لردهای انگلستان اشاره کرد و گفت که دولت بریتانیا ادعا کرده است حق دارد از منافع بازرگانی خود در خارج از کشور دفاع کند. به گفته مصدق، دولت انگلیس مدعی شده بود که قرارداد سال ۱۹۳۳ همچنان معتبر است و ایران نمیتواند بهطور یکجانبه به فعالیت شرکت نفت پایان دهد. مصدق این قرارداد را نامشروع دانست و گفت: «قرارداد ۱۹۳۳ که من آن را قرارداد ساختگی میدانم بهزور تصویب شد و حالا هم میخواهند بهزور آن را اجرا کنند.»
او تأکید کرد که «ملت ایران به هیچ وجه حاضر نیست زیر بار این زور برود.» مصدق همچنین از توهین به یکی از روحانیان کشور در مجلس لردها انتقاد کرد و آن را اقدامی نادرست دانست.
تصویب نهایی ملی شدن نفت
پس از پایان سخنرانیها و بررسی پیشنهادهای مختلف، مجلس آماده رأیگیری شد. رئیس مجلس اعلام کرد که رأیگیری درباره گزارش کمیسیون نفت و تبصرههای آن انجام خواهد شد.
طبق گزارش روزنامه اطلاعات، زمانی که رئیس مجلس از نمایندگان خواست موافقان قیام کنند، «کلیه نمایندگان حاضر در جلسه قیام کردند». به این ترتیب، ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی به اتفاق آرا تصویب شد.
بلافاصله پس از اعلام نتیجه رأی، فضای مجلس بهشدت احساسی و پرشور شد. روزنامه اطلاعات مینویسد که با قیام نمایندگان، صدای تشویق از جایگاه تماشاگران و خبرنگاران بلند شد و شعارهای مختلفی در مجلس طنین انداخت: «فریاد هورا و زنده باد نمایندگان مجلس شورای ملی ایران فضای جلسه را پر کرد.»
این تظاهرات چند دقیقه ادامه داشت و نمایندگان نیز از رئیس مجلس خواستند مانع ادامه آن نشود. جمعیت حاضر در مجلس شعار میدادند: «زنده باد نمایندگان دوره شانزدهم مجلس شورای ملی» و «زنده باد نمایندگان اقلیت».
فضای مجلس چنان پرهیجان بود که حتی هنگام خروج نمایندگان از تالار نیز صدای تشویقها ادامه داشت. روزنامه اطلاعات گزارش میدهد که پس از تصویب گزارش کمیسیون نفت، دکتر مصدق برخی از نمایندگان ازجمله دکتر بقایی و دکتر شایگان را در آغوش گرفت و بوسید.
درنهایت، جلسه در ساعت ۱۲:۳۰ پایان یافت؛ در حالی که همچنان صدای تشویق و شعار از داخل مجلس شنیده میشد.
