ترکیه برای پیامدهای ایران آماده میشود | ترکیه میان ترامپ و تهران | دیپلماسی محتاطانه آنکارا در آستانه جنگ
ترکیه در حالی از خویشتنداری میان تهران و واشنگتن حمایت میکند که ناآرامیها در ایران و تهدیدهای رئیسجمهور آمریکا، نگرانیها در آنکارا را درباره اختلال در مسیرهای تجاری، شکلگیری موجهای جدید پناهجویی و تغییر موازنه منطقهای به نفع اسرائیل افزایش داده است.
به گزارش خبر فوری به نقل از المونیتور، در حالی که ترکیه ناآرامیهای ایران را تهدیدی فوری برای امنیت خود نمیداند، اما برای پیامدهای احتمالی آن آماده میشود. مداخله احتمالی نظامی آمریکا در ایران میتواند مجموعهای از خطرات زنجیرهای را برای ترکیه به همراه داشته باشد؛ از اختلال در مسیرهای تجاری گرفته تا جریان پناهجویان و تغییر موازنه قدرت منطقهای به شکلی که به سود اسرائیل تمام شود.
آنکارا که نسبت به احتمال مداخله نظامی آمریکا در ایران بدبین است، رویکردی ظریف و دوگانه را دنبال میکند: مخالفت با اقدام نظامی، همزمان با ترغیب تهران به کاهش تنشها با واشنگتن. تحلیلگران میگویند اگرچه مداخله نظامی احتمالی در ایران تهدید مستقیمی برای امنیت ملی ترکیه محسوب نمیشود، اما آنکارا در تلاش است از شکلگیری بحرانی گستردهتر در منطقه جلوگیری کند؛ بحرانی که میتواند از مرزها عبور کند، کریدورهای تجاری میان ترکیه و آسیای مرکزی و جنوب آسیا را مختل سازد، موجهای تازه پناهجویی ایجاد کند و توازن قدرت منطقهای را بهگونهای تغییر دهد که منافع امنیتی و اقتصادی ترکیه را تضعیف کند.
به همین دلیل، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، روز پنجشنبه بهصراحت اعلام کرد که ترکیه با هرگونه مداخله خارجی در ایران مخالف است؛ آن هم در شرایطی که تهدیدهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، همچنان ادامه دارد. فیدان طی هفته گذشته چندین بار با عباس عراقچی، همتای ایرانی خود، گفتوگو کرده و خواستار کاهش تنشها شده است.
موضع ترکیه چیست؟
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در گفتوگو با خبرنگاران در استانبول اعلام کرد که آنکارا با هرگونه اقدام نظامی علیه ایران مخالف است. او گفت: «به نفع ترکیه است که ایران مشکلات خود را با کشورهای پیشرو جهان از طریق راهحلهای مسالمتآمیز حل کند و از سناریوهایی که میتواند کل منطقه را درگیر کند، اجتناب شود.»
به گفته عارف کسکین، کارشناس مسائل ایران مستقر در آنکارا و پژوهشگر پیشین اندیشکدهها، ترکیه نگرانیهای متعددی درباره احتمال مداخله نظامی آمریکا در ایران دارد.
او به وبسایت «المونیتور» گفت: «پیامدهای هرگونه اقدام نظامی علیه ایران نامشخص است. اعتراضات داخلی یا حملات آمریکا یا اسرائیل میتواند این کشور را بیثبات کند؛ امری که تجارت ایران و ترکیه و همچنین ترانزیت تجاری ترکیه به آسیای مرکزی و جنوب آسیا را مختل خواهد کرد.»
ترکیه و ایران بیش از ۵۳۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و سه گذرگاه فعال مرزی میان دو کشور وجود دارد. طبق آمار رسمی ترکیه، تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۴ از ۵.۶ میلیارد دلار فراتر رفته است. ترکیه به ایران ماشینآلات، پلاستیک، مواد شیمیایی، محصولات کشاورزی و سنگهای معدنی صادر میکند و در مقابل، از ایران گاز طبیعی، محصولات فلزی و کالاهای کشاورزی وارد میکند. بنا بر گزارشها ، مجموع ترانزیت کالا از مسیر ایران سالانه بیش از ۲۰ میلیون تن متریک است.
بیشتر بخوانید:
سه کشور عربی مخالف جنگ آمریکا علیه ایران | تنشها فروکش کرد؟
به گزارش وبسایت اقتصادی «اکونومیم» ترکیه، صادرکنندگان اعلام کردهاند که گذرگاه اصلی زمینی ترکیه با ایران، یعنی گوربولاک (بازرگان در سمت ایران)، از زمان آغاز اعتراضات با کاهش ۴۰ تا ۵۰ درصدی تردد کامیونها به مقصد ایران مواجه شده است. نگرانی بزرگتر محافل تجاری ترکیه، عملی شدن وعده دونالد ترامپ برای اعمال تعرفه اضافی ۲۵ درصدی بر محصولات کشورهایی است که به تجارت با ایران ادامه میدهند. حجم کل تجارت کالایی ترکیه و آمریکا در سال ۲۰۲۴ به ۳۲.۵ میلیارد دلار رسید.
ریسکهای ژئوپلیتیکی و اسرائیل
فراتر از مسائل فوری اقتصادی و تجاری، ترکیه نگرانیهای امنیتی بلندمدتی نیز دارد. کسکین گفت: «در صورت حملات گسترده و تهدید تمامیت ارضی و حاکمیت ایران، ممکن است فضایی ایجاد شود که پژاک فرصت بیشتری برای فعالیت پیدا کند.» پژاک شاخه ایرانی حزب کارگران کردستان (پکک) است؛ گروهی که از دهه ۱۹۸۰ علیه دولت ترکیه برای خودمختاری کردها مبارزه کرده و از سوی ترکیه، آمریکا و اتحادیه اروپا در فهرست سازمانهای تروریستی قرار دارد.
پکک در ماه مه اعلام کرد که در چارچوب مذاکرات جاری میان آنکارا و عبدالله اوجالان، رهبر زندانی این گروه، قصد خلع سلاح و انحلال خود را دارد. در چنین شرایطی، بیثباتی منطقهای میتواند این روند شکننده را تضعیف کند؛ بهویژه با تقویت صداهای تندرو در نهادهای امنیتی ترکیه، احتمال واکنشهای نظامی فرامرزی افزایش یافته و حمایت سیاسی داخلی از مذاکرات کاهش یابد؛ مسیری که میتواند به شکست روند صلح در داخل ترکیه منجر شود.
در مورد پیامدهای ثانویه، کسکین معتقد است تضعیف ایران باعث تضعیف روابط تهران با نیروهای نیابتیاش در عراق و یمن نیز خواهد شد. این وضعیت میتواند دست اسرائیل را در منطقه بازتر کند، زیرا فشار بازدارنده گروههای همسو با ایران کاهش مییابد و اسرائیل آزادی عمل بیشتری پیدا میکند. روابط ترکیه و اسرائیل نیز بهدلیل جنگ اسرائیل در غزه به پایینترین سطح خود رسیده است.
ترکیه و ایران؛ «دشمنانِ دوست» همیشگی
این به آن معنا نیست که میان آنکارا و جمهوری اسلامی روابط دوستانهای برقرار است. دو کشور در بسیاری از مسائل منطقهای، بهویژه سوریه، اختلاف نظر جدی دارند. ایران همچنان از تحولات دسامبر ۲۰۲۴ در سوریه ناخشنود است؛ زمانی که انقلاب سوریه به سقوط رژیم این کشور ـ متحد سابق تهران ـ انجامید و دولت احمد الشرع روی کار آمد؛ دولتی که به یکی از متحدان اصلی ترکیه تبدیل شده است.
در پی شکستهای ایران در سوریه، حتی برخیها در ایران بودند که پیشنهاد دادند ایران و ایالات متحده از شاخه سوری پکک، یعنی «نیروهای دموکراتیک سوریه» حمایت کنند. در حالی که SDF شریک اصلی پنتاگون در مبارزه با داعش در سوریه است، ترکیه این گروه کردمحور را معادل پکک میداند، زیرا هسته اصلی نیروی نظامی آن از کادرهای پکک تشکیل شده است. ترکیه و ایران همچنین در عراق و قفقاز برای نفوذ منطقهای با یکدیگر رقابت دارند.
کار کردن روی «مسیر ترامپ»
نکته قابل توجه این است که در حالی که فیدان بهصراحت مخالفت ترکیه با مداخله احتمالی آمریکا در ایران را اعلام کرده، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، تاکنون درباره تحولات ایران اظهار نظری نکرده است. با توجه به روابط نزدیک او با ترامپ، احتمالاً اردوغان نمیخواهد در صورتی که آمریکا به ایران حمله کند، خود را در موقعیت دشواری قرار دهد.
سونر چاغاپتای، مدیر برنامه مطالعات ترکیه در مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، میگوید نگرانی اصلی ترکیه ثبات منطقهای است، نه آینده سیاسی ایران.
او به المونیتور گفت: «ترکیه خواهان هرجومرج ناشی از تغییر رژیم نیست و فیدان برای جلوگیری از جنگ، دیپلماسی تلفنی گستردهای را پیش برده است، زیرا یک درگیری جدید در منطقه میتواند مشکلات زیادی برای ترکیه ایجاد کند، بهویژه از نظر احتمال یافتن فضاهای جدید برای فعالیت پکک.»
به گفته چاغاپتای، تنها مزیتی که ترکیه دارد این است که کشورهای منطقه ـ بهجز اسرائیل ـ «عموماً با یک جنگ جدید علیه ایران مخالفاند.» به گزارش گاردین و به نقل از مقامهای آمریکایی، عربستان سعودی، قطر، ترکیه و عمان از ترامپ خواستهاند که حملات هوایی علیه ایران را آغاز نکند.
