ایران با این روش جنگی بزرگترین دشمنانش را شکست داد

به گزارش خبر فوری، ایرانی ها در طول تاریخ، دستاورهای نظامی زیادی داشتند. یکی از مهم ترین و چشمگیرترین دستاورهای آنان در زمینه نظامی، ایجاد یک دکترین جنگی جدید توسط آنان است که به خصوص از زمان پارت ها شروع به تکمیل آن کردند و تا سال ها و قرن ها آن را تداوم بخشیدند.

بخوانید:
این سلاح ایرانی لرزه بر تن دشمنان می انداخت

دکترین نظامی ایرانی ها را می توان در یک کلام «پویایی پدافندی» نامید. طبق این دکترین، نیروی نظامی با بهره گیری از سرعت فراوان و بر اساس راهبرد عکس العملی، شروع به برخورد با دشمن می کند. در این اصل و دکترین، اساس نیروهای نظامی «سواره نظام» است و مهم ترین سلاح نیز تیر و کمان به حساب می آید.

دکترین «پویایی پدافندی» در نبرد حران برای نخستین بار به شکل درست و عملی اش به کار گرفته شد. در این جنگ، سپاه اشکانیان به فرماندهی سورنا با قدرتمندترین ارتش تاریخ روم به فرماندهی کراسوس مواجه شدند. در این نبرد، سورنا تنها از چند ده هزار کمان دار سواره استفاده کرد و با استفاده از سرعت سواره نظام و بهره مندی از «جنگ و گریز» توانست خطوط منسجم و به هم پیوسته لشکر روم را از هم باز کند و کراسوس را نابود کند.

پیروزی قاطع ایران در نبرد حران، باعث شد اصل پویایی پدافندی تبدیل به یک اصل نظامی مهم در تاریخ ایران شود. از بعد از نبرد حران تا پایان عصر ساسانی، ایرانیان تلاش کردند سواره نظام را تبدیل به مهم ترین و اصلی ترین بخش لشکر خود کنند. این در حالی است که تا قبل از نوآوری اشکانیان، لشکرها به شیوه اسکندر مقدونی و روش «فالانکس» نظم داده می شدند و به صورت توده مربعی شکل، متشکل از پیاده نظام مجهز به نیزه و سپرهای بزرگ، به قلب لشکر دشمن می زدند. اما اشکانیان روش جنگی را تغییر دادند و استفاده گسترده از سواره نظام را رایج کردند. این رواج به حدی بود که می توان گفت اصولا در سپاه آنان خبری از پیاده نظام نبود و سراسر از سواره نظام بهره می جستند.

بخوانید:
مروری بر جزئیات نبرد حران؛ بزرگترین پیروزی ایران بر روم

روش جنگی اشکانیان در زمان ساسانیان نیز به کار گرفته شد. ساسانیان نیز مانند اشکانیان تلاش داشتند به صورت گسترده و فراگیر از سواره نظام بهره ببرند. اوج بهره گیری از این روش در نبرد «سامرا» دیده شد. در این نبرد، ساسانیان توانستند لشکر روم را شکست سختی داده و اراضی زیادی را به تصرف خود درآوردند.

همچنین، هم اشکانیان و هم ساسانیان تلاش کردند به جای بهره گیری از سواره نظام به عنوان نیروی آفندی، بیشتر از آنان به عنوان نیروی پدافندی بهره ببرند. آنان دشمن را به خاک خود می کشیدند و بعد از اینکه سپاه دشمن وارد بیابان های خشک و لم یزرع می شد، با اسب های چالاک خود و تیرو کمان های استوار و محکم، به قلب دشمن زده و آنها را هزیمت می کردند.

سواره نظام در تاریخ ارتش ایران

استفاده از سواره نظام در تمام ادوار تاریخ ارتش ایران رواج داشت. این مساله حتی بعد از ورود اسلام به ایران هم دیده می شود. برای مثال، سپاه سامانیان، طاهریان و صفاریان مانند سپاه ساسانیان بر سواره نظام مبتنی بوده و سواره نظام نیز غالبا مانند ساسانیان و اشکانیان از دو بخش سواره نظام سلاح سنگین و سواره نظام سلاح سبک تشکیل می شود. در بیشتر لشکرهای سنتی ایران، سواره نظام سلاح سبک مجهز به تیر و کمان و خنجرهای کوتاه بودند و زره های سبک می پوشیدند تا راحت بتوانند طی طریق کنند و از سرعتشان کم نکنند. آنها وظیفه داشتند با «جنگ و گریز» سپاه دشمن را از هم باز کنند و بپراکنند. در مقابل، سواره نظام سلاح سنگین مانند شوالیه ها مجهز به زره سنگین و نیزه بلند بود و وظیفه داشت بقایای ارتش دشمن را منهدم کند.

برای مثال، ارتش طاهری به پیروی از ساسانیان دارای دو طبقۀ سواره‌نظام و پیاده‌نظام بود. سواره‌نظام مقام بالاتری نسبت به پیاده‌نظام داشت و بیشتر اعضای آن را اهالی خراسان و شاهزادگان طاهری تشکیل می‌دادند. در مقابل، پیاده‌نظام معمولا از «مزدوران» تشکیل می‌شد.

لشکر صفاریان (یعقوب لیث) نیز تقریبا یکدست از سواره نظام تشکیل می شد. این ارتش که غالبا از عیاران تشکیل شده بود به گردان ‌های مختلف تقسیم می ‌شد. به هر سرباز «سپاهی» گفته می‌ شد. فرماندۀ هر گردان هم «سرهنگ» نامیده می‌ شد که بر حدود 1 هزار سپاهی فرمان می ‌راند. به گردانی که 1 هزار سواره داشت، «اسوار» و به سرهنگی که فرمانده‌اش بود «ابوالسوار» گفته می‌ شد.

در ارتش دیلمی ها (مانند آل زیار و آل بویه) نیز سوارکاران بخش اصلی ارتش را تشکیل می ‌دادند. سوارکاران معمولا قابلیت نبرد با کمان، شمشیر و نیزه را داشتند. سواره نظام سنگین زیاری معمولا سرعت کمتر و ساز و برگ بیشتری داشتند. زره‌های آنان سنگین و اسب‌هایشان قدرتمند بودند و به راحتی می ‌توانستند از مناطق کوهستانی و صعب‌العبور شمال ایران عبور کنند.

سواره نظام تفنگچی

بعد از ورود توپ و تفنگ به ارتش ایران نیز ساختار مبتنی بر سواره نظام سپاه ایران تغییر نکرد. برای مثال، در ارتش صفویه و نادرشاه افشار هنگ سواره نظام تفنگچی ایجاد شد که وظیفه آن مانند سواره نظام سنتی، نابود کردن نظم ارتش دشمن با استفاده از شلیک گسترده و حرکت سریع و گسترده بود.

در ارتش زندیه نیز قدرت اصلی در دست سواره نظام بود و پیاده نظام در مرتبه دوم قرار داشت. توپخانه مرتبه سوم را داشت و نیروی دریایی پایین ‌ترین مرتبه را به خود اختصاص می ‌داد. سواره‌نظام طایفه زند نیز معمولا بالاترین رتبه را در ارتش داشتند. سواره نظام غیرزند اما لر یا بختیاری نیز در مرتبه بعدی قرارداشتند.

این مساله در ارتش قاجار (به خصوص تا قبل از اصلاحات عباس میرزا) نیز قابل مشاهده است. مشهور است که آقامحمدخان با یکدست سازی ارتش خود به تفنگچی های سواره، توانست سراسر ایران را فتح کند و با بهره گیری از سرعت این لشکر موفق شد دشمنانش را تسلیم کند.

اصول چهارگانه پویایی پدافندی

آنچه می توان از تاریخ ایران آموخت این است که ارتش ایران در دکترین خود یعنی «پویایی پدافندی» بر چند اصل استوار بوده است؛ اصولی که تا امروز نیز به کار رفته و حتی در استراتژی «پشه های دریایی» سپاه پاسداران دیده می شود (اینجا بخوانید). این چند استراتژی بدین شرح هستند:

الف. بهره گیری از اصل سرعت در نبرد

ب. بهره گیری از وضعیت جغرافیایی و فراز و نشیب های آن

ج. ترجیح اصل پدافند بر آفند و پاتک بر تک

د. اولویت اصل «جنگ و گریز» بر نبرد کلاسیک