افت ۲.۵ متری آب خزر؛ زنگ خطر یک فاجعه خاموش در شمال کشور
کاهش سطح آب دریای خزر در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی منطقه تبدیل شده، پدیدهای که اگرچه بهصورت تدریجی رخ داده است.
کاهش سطح آب دریای خزر در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی منطقه تبدیل شده است؛ پدیدهای که اگرچه بهصورت تدریجی رخ داده، اما آثار آن اکنون بهوضوح در سواحل کشورهای حاشیه این دریا، از جمله ایران، قابل مشاهده است. این روند نهتنها پیامدهای اکولوژیک بهدنبال دارد، بلکه تبعات اقتصادی، اجتماعی و حتی زمینشناسی گستردهای را نیز به همراه آورده است.
بررسی دادههای علمی و مشاهدات میدانی نشان میدهد که تراز آب دریای خزر طی یک دهه گذشته با کاهش قابل توجهی مواجه شده است؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از ترکیبی از عوامل اقلیمی، کاهش ورودی آب رودخانهها، افزایش تبخیر و تغییرات گسترده در الگوهای آبوهوایی میدانند.
در همین رابطه، علی بیتاللهی رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به کاهش سطح آب دریای خزر گفت: بر اساس مطالعات انجامشده در ۱۰ سال اخیر، سطح آب دریای خزر حدود ۲.۵ متر کاهش یافته است.
وی افزود: نکته قابل توجه درباره دریای خزر این است که بخشهای عمیقتر آن در سمت سواحل ایران قرار دارد. در نتیجه، اثرات کاهش تراز آب در برخی مناطق ساحلی کشور ما بهصورت ملموستری قابل مشاهده است. برای نمونه، در ساری، در محدودهای که اسکله وجود داشت، براساس اندازهگیریها مشخص شد که سطح آب دریا حدود ۱۷۵ متر عقبنشینی کرده است.
این آمارها بهخوبی نشان میدهد که پدیده پسروی آب دیگر یک هشدار نظری نیست، بلکه به یک واقعیت عینی در سواحل شمالی کشور تبدیل شده است؛ واقعیتی که میتواند ساختار طبیعی و انسانی این مناطق را دستخوش تغییرات جدی کند.
بیتاللهی گفت: البته بیشترین اثرات پسروی آب و خشکی بستر دریا در سواحل کشورهای آذربایجان، روسیه و قزاقستان قابل مشاهده است، اما در بخشهایی از سواحل شمالی ایران که دارای شیب ملایم و گودی طبیعی هستند، کاهش تراز آب به شکل محسوس نمایان میشود.
این ویژگی ژئومورفولوژیک سواحل شمالی ایران باعث شده است که حتی کاهشهای نسبتاً محدود در تراز آب نیز به جابجایی قابل توجه خط ساحلی منجر شود. به بیان دیگر، در مناطقی که شیب ساحل کم است، افت سطح آب میتواند به عقبنشینی چندصد متری دریا منتهی شود؛ مسئلهای که هم بر کاربری اراضی و هم بر زیرساختهای ساحلی تأثیر مستقیم دارد.
یکی از مهمترین ابعاد نگرانکننده کاهش سطح آب دریای خزر، ارتباط آن با پدیده فرونشست زمین است؛ موضوعی که در سالهای اخیر بهعنوان یکی از بحرانهای جدی زیستمحیطی کشور مطرح شده است.
بیتاللهی در این باره هشدار داد: این پدیده ارتباط مستقیمی با موضوع فرونشست زمین دارد. در واقع، در خطوط ساحلی مانند قائمشهر، ساری، آمل و بهویژه بهسمت شرق استان مازندران تا مناطق بهشهر، پایین رفتن سطح آب دریا موجب تشدید فرونشست زمین شده است.
وی ادامه داد: در نواحی شرقی استان مازندران، بهویژه تا محدوده گلوگاه، پهنههای فرونشستی با نرخ ۲ تا ۴ سانتیمتر در سال قابل مشاهده هستند. این میزان هرچند نسبت به سایر مناطق کشور کمتر است، اما با توجه به ویژگیهای زمینشناسی منطقه و بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
این اظهارات نشان میدهد که کاهش تراز آب خزر صرفاً یک پدیده سطحی نیست، بلکه میتواند ساختارهای زیرسطحی زمین را نیز تحت تأثیر قرار دهد. کاهش فشار هیدرواستاتیکی ناشی از افت سطح آب دریا، بههمراه برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، میتواند موجب فشردگی لایههای خاک و در نهایت فرونشست زمین شود.
کارشناسان بر این باورند که تغییرات اقلیمی یکی از مهمترین عوامل کاهش سطح آب دریای خزر است. افزایش دمای هوا در منطقه، کاهش بارندگی در حوضههای آبریز و تغییر الگوی جریان رودخانهها، بهویژه رود ولگا بهعنوان اصلیترین تأمینکننده آب خزر، از جمله عواملی هستند که به کاهش ورودی آب به این دریا منجر شدهاند.
از سوی دیگر، افزایش دمای سطح آب باعث افزایش نرخ تبخیر شده و این موضوع نیز به کاهش تراز آب دامن زده است. در مجموع، ترکیب این عوامل باعث شده است که تراز آب خزر در یک روند نزولی پایدار قرار گیرد.
کاهش سطح آب دریای خزر پیامدهای متعددی برای اکوسیستمهای ساحلی و دریایی به همراه دارد. خشک شدن تالابهای ساحلی، از بین رفتن زیستگاههای آبزیان، کاهش تنوع زیستی و تغییر در الگوی مهاجرت پرندگان از جمله آثار زیستمحیطی این پدیده است.
از نظر اقتصادی نیز این روند میتواند بر فعالیتهایی مانند صیادی، گردشگری و حملونقل دریایی تأثیر منفی بگذارد. کاهش عمق آب در بنادر و اسکلهها، نیاز به لایروبیهای مکرر و افزایش هزینههای نگهداری زیرساختها را بهدنبال دارد.
یکی دیگر از ابعاد مهم این بحران، تأثیر آن بر سکونتگاههای انسانی در نوار ساحلی است. تغییر خط ساحلی، افزایش خطر فرونشست و ناپایداری زمین میتواند زیرساختهای شهری و روستایی را در معرض تهدید قرار دهد.
در همین زمینه، بیتاللهی تأکید کرد: پایین رفتن سطح آب دریای خزر نهتنها نشانه تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی است، بلکه خود بهعنوان عاملی تشدیدکننده در بروز فرونشست زمین در زونهای ساحلی شمال کشور عمل میکند.
وی افزود: با توجه به افزایش مهاجرت جمعیت به استان مازندران و فشار بر منابع طبیعی و زیستمحیطی این خطه، ساختوساز در این مناطق باید بهشدت کنترل شود. در غیر این صورت، در آیندهای نهچندان دور با مشکلات جدی زیستمحیطی، زمینشناسی و سکونتی مواجه خواهیم شد.
با توجه به ابعاد گسترده این پدیده، کارشناسان بر لزوم تدوین و اجرای سیاستهای جامع برای مدیریت سواحل خزر تأکید دارند. این سیاستها باید شامل کنترل ساختوساز، مدیریت منابع آب زیرزمینی، حفاظت از اکوسیستمهای حساس و همکاریهای منطقهای بین کشورهای حاشیه خزر باشد.
از آنجا که دریای خزر یک پهنه آبی مشترک میان چند کشور است، هرگونه تغییر در تراز آب آن نیازمند رویکردی فراملی و هماهنگ است. در غیر این صورت، اقدامات یکجانبه نمیتواند به حل این بحران کمک کند.
کاهش سطح آب دریای خزر دیگر یک هشدار دوردست نیست، بلکه به یک بحران در حال شکلگیری تبدیل شده است؛ بحرانی که آثار آن از تغییرات زیستمحیطی تا تهدیدات زمینشناسی و اقتصادی گسترده است. افت ۲.۵ متری تراز آب در یک دهه، عقبنشینی صدها متری خط ساحلی و تشدید پدیده فرونشست، همگی نشانههایی از عمق این چالش هستند.
در چنین شرایطی، بیتوجهی به این روند میتواند هزینههای جبرانناپذیری بهدنبال داشته باشد. مدیریت هوشمندانه، سیاستگذاری دقیق و اقدام بهموقع، تنها راهکارهایی هستند که میتوانند از تبدیل این بحران به یک فاجعه جلوگیری کنند.
