چهره زنی متعلق به ۳۵۰۰ سال پیش بازسازی شد

در یک گورستان سلطنتی در «مایکنه» (Mycenae) - دژ باستانی آگاممنونِ پادشاه - باستان‌شناسان در دهه ۱۹۵۰ گوری را کشف کردند که دهه‌ها آن‌ها را سردرگم کرده بود. در کنار اسکلت یک مرد، بقایای زنی قرار داشت که با یک نقاب از جنس «الکتروم» (آلیاژ طلا و نقره) و سه شمشیر همراه بود. تصور اولیه ساده و مستقیم بود: او همسر آن مرد است و سلاح‌ها متعلق به مرد هستند.

این گور هزاران سال دست‌نخورده باقی مانده بود و استخوان‌های کسی را در خود داشت که حدود ۳۵۰۰ سال پیش، یعنی پیش از جنگ افسانه‌ای تروآ، درگذشته بود. در تمام این مدت، چهره او پنهان مانده بود و هویتش تنها به عنوان حاشیه‌ای در کنار همسری که گمان می‌رفت یک جنگجو باشد، دیده می‌شد.

اکنون به لطف تحلیل DNA و بازسازی دیجیتال، هم چهره و هم داستان او کاملاً تغییر کرده است.

پدیدار شدن چهره‌ای از عصر برنز

دکتر امیلی هوزر، مورخ و نویسنده، سفارش بازسازی دیجیتالی چهره را براساس قالب سفالیِ جمجمه این زن صادر کرد. این قالب در دهه ۱۹۸۰ توسط پژوهشگران دانشگاه منچستر ساخته شده بود. سپس هنرمند دیجیتال، «خوآنخو اورتگا جی»، این زن باستانی اهل مایکنه را دوباره به زندگی بازگرداند. هوزر در مصاحبه‌ای با روزنامه «گاردین» گفت که نتیجه کار «نفس را در سینه‌ام حبس کرد. برای اولین بار، می‌توانیم چهره زنی از قلمرویی را ببینیم که با شخصیت‌هایی چون هلن تروآ و کلوتایمنسترا پیوند خورده است؛ او را می‌توان به عنوان خواهر آن‌ها تصور کرد.»

این بازسازی، زنی در اوایل دهه سی زندگی‌اش را نشان می‌دهد با نگاهی که هم مسحورکننده و هم به طرز شگفت‌آوری مدرن است. او در قرن شانزدهم پیش از میلاد، در مکانی دفن شده بود که اکنون باستان‌شناسان تأیید می‌کنند یک مقبره سلطنتی در مایکنه بوده است.

بازسازی دیجیتال چهره یک زن مایکنه‌ای از عصر برنز.
اعتبار تصویر: خوآنخو اورتگا جی (Juanjo Ortega G).

چهره تنها بخشی از چیزی است که این پروژه آشکار کرد. آزمایش‌های DNA رابطه میان دو فردی را که در این قبر دفن شده بودند، از نو تعریف کرد. آن‌ها زن و شوهر نبودند؛ بلکه خواهر و برادر بودند.

DNA یک رابطه سلطنتی را بازنویسی می‌کند

هاوزر گفت: «فرض سنتی این است که وقتی زنی در کنار مردی دفن شده باشد، حتماً همسر او بوده است. اما آزمایش DNA تأیید کرد که آن‌ها خواهر و برادر بوده‌اند. این زن به خاطر جایگاه و هویتی که داشت در آن مقبره سلطنتی دفن شده بود، نه به خاطر این‌که با چه کسی ازدواج کرده بود.»

این تغییر در برداشت اهمیت زیادی دارد. اگر شمشیرها متعلق به او بوده باشند - و شواهد روزبه‌روز بیشتر به این نتیجه اشاره می‌کنند - آن‌گاه اشیای دفن‌شده در قبر نشان‌دهنده چیزی هستند که تاریخ‌نگاران تازه اکنون با آن روبه‌رو می‌شوند: زنان در مایکنه اواخر عصر برنز نقشی بسیار پیچیده‌تر از آن‌چه پیش‌تر تصور می‌شد، داشته‌اند.

دیوارنگاره‌ای مربوط به قرن سیزدهم پیش از میلاد از مایکنه.
اعتبار تصویر: پیتر ایست‌لند / آلامی.

هاوزر اشاره کرد که داده‌های تازه از آن دوره نشان می‌دهد در برخی مقبره‌ها، تجهیزات جنگی در کنار زنان حتی بیشتر از مردان یافت می‌شود. سه شمشیری که همراه این زن پیدا شد با همین الگوی در حال شکل‌گیری هم‌خوانی دارد. پژوهشگران اکنون در حال بازنگری در فرضیات دیرینه درباره جنسیت و جنگاوری در جهان باستان هستند.

نشانه‌های فشار جسمی که در استخوان‌ها باقی مانده است

بررسی اسکلت این زن بُعد دیگری نیز به ماجرا افزود. ستون فقرات و دست‌های او نشانه‌هایی از آرتروز داشت که با سال‌ها کار سنگین در بافندگی سازگار است. در «ایلیاد»، هلن به‌ طور مشهور در حال بافندگی توصیف می‌شود. در این‌جا، اثر جسمانی آن کار سخت در استخوان‌ها ثبت شده است؛ چیزی که اسطوره را به واقعیتی زیسته و دردناک پیوند می‌دهد.

پروژه بازسازی چهره که وب‌سایت «The Archaeologist» با جزئیات به آن پرداخته، از انسان‌شناسی قانونی، تاریخ‌گذاری کربنی، چاپ سه‌بعدی و تحلیل DNA بهره می‌برد؛ ابزارهایی که هاوزر می‌گوید شیوه تصور پژوهشگران از گذشته را دگرگون کرده‌اند. او گفت: «برای نخستین بار می‌توانیم واقعاً به چشمان گذشته نگاه کنیم.»

کتاب جدید هاوزر با عنوان «Mythica: A New History of Homer’s World, Through the Women Written Out of It» (میثیکا: تاریخ تازه‌ای از جهان هومر از خلال زنانی که از روایت آن حذف شده‌اند) در همین ماه منتشر می‌شود. این بازسازی هم نمونه‌ای تصویری است و هم استدلالی برای این دیدگاه: این‌که زنان در یونان مایکنه‌ای حضور داشتند، قدرتمند بودند و آثار کار سخت‌شان به شکلی در بدن‌شان ثبت شده که هزاران سال دوام آورده است.

چهره‌ای که اکنون از صفحه به ما نگاه می‌کند دیگر تصویر کلیشه‌ای یک زن باستانی نیست. او انسانی است که زندگی کرده، کار کرده و با احترام در یک مقبره سلطنتی در کنار برادرش دفن شده است؛ با سلاح‌هایی که شاید واقعاً متعلق به خود او بوده‌اند.