تعبیر احمد اشرف از هویت ایرانی از باستان تا پایان پهلوی
هویت ملی و قومی، مانند دیگر پدیدارهای اجتماعی، مقولهای تاریخی است که در سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی پدیدار میشود، رشد میکند، دگرگون میشود و معانی گوناگون و متفاوت پیدا میکند.
تاریخ یک سرزمین، سرنوشت یکایک مردمان آن دیار است. سرگذشت وقایع و رویدادهای تلخ و شیرین و حوادث پر نشیب و فرازی که برای آن مردم و بر مادران و پدران آنها رخ داده و به تعبیر دقیق آنها را آن کرده است که هستند و خواهند بود. درنتیجه شناخت این تاریخ، به منزله آگاهی از فرایندی است که انسان و جامعه را ساخته است. ایران سرزمینی با تاریخی کهن و پرماجراست.
با توجه به آنچه گفته شد، دانستن این تاریخ به ویژه در این روزها و شبهای پرحادثه به ما یاری میرساند که با شرایط راحتتر کنار بیاییم و چشمانداز روشنتری از آنچه پیش روست، فرارو داشته باشیم. بر این اساس در سلسله یادداشتهایی میکوشیم مروری داشته باشیم بر مهمترین و پرمخاطبترین آثار معاصری که فرهیختگان و نویسندگانی ایرانی برای آشنایی عموم با تاریخ ایران نگاشتهاند و آنها را معرفی میکنیم.
هویت ایرانی در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود و علیرغم چالشهای برونمرزی که داشته است، همواره کوشیده تا اصل و حقیقت انسانی را به جهانیان معرفی کند و از حقیقت و عدالت دفاع کند.
کتاب «هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی» تالیف احمد اشرف و دو مقاله از گرادو نیولی و شاپور شهبازی با ترجمه حمید احمدی از سوی نشر نی منتشر شد.
«هویت ایرانی» یک اثر تاریخی و تحلیلی است که احمد اشرف آن را از «دوران باستان تا پایان پهلوی» مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است. احمد اشرف در این اثر نکاتی را بیان کرده که با دیدگاههای کلیشهای غالب بسیاری از افراد در تضاد است و از این جهت خوانشی قابل تامل را به مخاطب ارائه میکند.
نویسنده در این اثر با در نظر گرفتن «هویت ایرانی» به عنوان پدیداری اجتماعی که درنتیجه اتفاقات و حوادث تاریخی ظاهر میشود، به استدلال میپردازد. با این دیدگاه، وی هویت را پدیدهای میداند که ثابت و طبیعی نیست و در گروی حوادث، ابداع میشود، رشد میکند و دچار دگرگونی و تحول میشود.
احمد اشرف با بررسی فشرده چشماندازهای شکلدهنده هویت ملی و قومی، دگرگونیهای تاریخی «هویت ایرانی» در دورههای مختلف نظیر پیش از اسلام، قرنهای میانه اسلامی تا صفویه و ظهور هویت شیعی ایرانی در آن دوره و نهایتا «هویت ایرانی» در قرون نوزده و بیست میلادی را زیر ذرهبین خواهد برد. وی از طریق رویکردهای ملتپرستانه، مدرن و پسامدرن و تاریخی نگر، «هویت ایرانی» را کاوش میکند.
این اثر که در هشت فصل به قلم احمد اشرف در اختیار خوانندگان قرار گرفته، شامل دو مقاله از «گراردو نیولی» و «شاپور شهبازی» نیز میباشد که در خلال فصلهای کتاب، در باب عناوینی چون شکلگیری «هویت ایرانی» در دوران باستان و تاریخ ایده ایران و «هویت ایرانی» در دوران هخامنشیان و پارتها آورده شده است.
احمد اشرف (زاده ۱۳۱۳) نویسنده و جامعهشناس ایرانی است که در دانشگاههای پنسیلوانیا، کلمبیا، پرینستون و تهران، به تدریس جامعهشناسی و تاریخ اجتماعی ایران پرداخته است. تاکنون چند کتاب و نیز مقالات متعددی از او منتشر شده، از جمله کتاب موانع تاریخی رشد سرمایهداری در ایران: دوره قاجاریه که در سال ۱۳۵۹ توسط انتشارات «زمینه» به چاپ رسیده است. موضوعات مطرح شده در آثار او عبارتند از: سلسله مراتب اجتماعی در ایران، سنت و مدرنیته، هویت ملی ایرانیان، روابط زراعی در ایران و رهبری کاریزماتیک و حکومت تئوکراتیک (دینسالار) در ایران پس از انقلاب.
اشرف در هیات ویراستاران نشریاتی چون مطالعات ایران، ژورنال بینالمللی سیاست، فرهنگ و جامعه و ایراننامه به کار مشغول بوده است و از سردبیران ارشد دانشنامه ایرانیکا است. از تألیفات او در دانشنامه ایرانیکا میتوان مقالاتی چون «هویت ایرانی در طول تاریخ» و «نظام طبقاتی در ایران» (به همراه علی بنوعزیزی) را نام برد. «کارنامه علمی احمد اشرف» در مردم نامه، شماره هشتم و نهم، ۱۳۹۷، منتشر شد.
در مقدمه مترجم در ابتدای کتاب میخوانیم:
«آنچه احمد اشرف را در وهله نخست در جامعه پژوهشگران ایران متمایز کرد، پژوهش شناختهشده او درباره موانع تاریخی رشد سرمایهداری در ایران بود. مقایسه این اثر کمحجم، با سایر آثاری که از سوی پژوهشگران ایرانی و خارجی، اعم از روسی یا غیرروسی درباره اقتصاد سیاسی ایران و پدیده سرمایهداری منتشر میشد و بیشتر نیز نگاه چپ ایدئولوژیک و عمدتا نظریهمحور داشت، نشان میدهد که اشرف نگاه بسیار واقعگرایانهتر و تاریخیتری به ریشهیابی موانع رشد بورژوازی و سرمایهداری در ایران معاصر داشته است. در این اثر، اشرف به جای تکیه صرف بر دیدگاههای نظری گوناگون درباره موانع رشد بورژوازی ملی و سرمایهداری در ایران، با نگاهی تاریخمحور و با مراجعه به انبوهی از اسناد دست اول در مراکز اسنادی ایران و خارج از ایران و نیز بهرهگیری از دادههای گسترده مربوط به کانونهای اولیه تولید و تجارت خارجی ایران و با ارائه فرضیه جامعه نیمهمستعمره، سازوکار ضعف و زوال بورژوازی ملی ایران، بهویژه در عرصه تجارت خارجی را در سالهای پایانی قرن نوزدهم و اولین سالهای قرن بیستم نشان داد.
اشرف در پژوهشهای بعدی خود درباره طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران و جایگاه تئوری توطئه در ایران معاصر با اتکا به همین دید تاریخینگر، مسائل ایران را تحلیل کرده است.»
مقدمه کتاب به هویت ملی و قومی اشاره دارد:
هویت ملی و قومی، مانند دیگر پدیدارهای اجتماعی، مقولهای تاریخی است که در سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی پدیدار میشود، رشد میکند، دگرگون میشود و معانی گوناگون و متفاوت پیدا میکند. از این رو، از عوامل گوناگونی که برای تعریف قوم و ملت، قومیت و ملیت و هویت قومی و ملی در نظر آمده، همچون نژاد و سرزمین، دولت و تابعیت، زبان و سنت مشترک فرهنگی و ریشههای تاریخی، دین و ارزشهای اجتماعی، اقتصاد و روابط تولید، هیچکدام یا هیچ مجموعه مشخصی از آنها را نمیتوان ملاکی عام برای تعریف و تمیز قوم و ملت و هویت قومی و ملی دانست.
در خصوص هر قوم یا ملیت در هر دورهای مجموعهای از چند عامل اهمیت مییاید و سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی آن را دگرگون میکند. هویت قومی و ملی امری طبیعی و ثابت نیست که پایههای مشخص و تغییرناپذیر داشته باشد بلکه پایداری است که گذشته از عناصر عینی و آفاقی، ریشه در تجربههای مشترک و خاطرات و تصورات جمعی مردم دارد؛ در دوره تاریخی معینی ابداع میشود، خاطرات تاریخی در ارتباط با آن شکل میگیرد یا خاطرات فراموش شده در خصوص آن احیا میشود، قباله تاریخی برایش ثبت میشود و در سالگردها و سالروزها به حیاتش ادامه میدهد.
هویت قومی که از دوران پیش از تاریخ همچنان تداوم داشته است، ریشه در احساس تعلق به طایفه و تیره و قبیله و قوم و ایل دارد. افراد یک قوم یا طایفه که نیا و آداب و رسوم و کلانتران و کدخدایان مشترک دارند، در سرزمین معین زندگی میکنند، همزباناند، با یکدیگر در زمینههای اقتصادی همیاری دارند. برای دفاع از منافع جمعی قوم و قبیله میجنگند و معمولا با نام معین و هویت جمعی مشخص از اقوام و طوایف دیگر متمایز میشوند. درواقع، این احساس بسیار قدیمی قومیت و ایلیت را میتوان از عناصر تاریخی هویت ملی در عصر جدید دانست.
اما هویت ملی و قومی از تصور تمایز و رویارویی میان «ما» یا «خودیها» در برابر «دیگران» یا «بیگانگان» نشات میگیرد: ایران در برابر انیران (که در زمان ساسانیان رواج گرفت)، ایران در برابر توران (به مفهوم اسطورهای و تاریخی و بعدها به منزله سرزمین مردمان ترکتبار)، ایران در برابر روم (نوعی تعبیر اسطورهای و واقعی که در خصوص یونان و روم و بیزانس یا روم شرقی و امپراتوری عثمانی به کار میرفت)، عجم، عمدتا ایرانی، در برابر عرب، تاجیک (فارسیزبان) در برابر ترک، ایران در برابر هند (از زمان صفویه) و ایران در برابر فرنگ(اروپا).
این احساس دوگانگی میان «ما و دیگران» اگر در حد اعتدال و معقول باشد میتواند همچون نیرویی برای همیاری و اعتلای فرهنگی ظاهر شود و اگر به قلمروی تعصبات و دشمنیها و کینهتوزیهای ملی و قومی و نژادی درآید یا به بهانه چالش با تعصبات ملی و قومی، به نفی و انکار و تمسخر میراث فرهنگی خویش بنشیند، نیرویی ویرانگر خواهد شد، زاینده دشمنی و ستیزهجویی.
در این کتاب پس از بررسی فشرده دیدگاههای مربوط به هویت قومی و ملی، که بازسازی هویت ایرانی را در دوران ما شکل داده و به تصویر کشیدهاند، تحول تاریخی هویت ایرانی در چند دوره متمایز تاریخی بررسی و تحلیل میشود: دوران پیش از اسلام، سدههای میانه اسلامی تا دوران صفویه، پیدایش هویت «شیعی-ایرانی» در دوره صفوی و سرانجام پیدایش تطور و هویت ملی ایرانی در قرنهای نوزدهم و بیستم میلادی.
کتاب «هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی» تالیف احمد اشرف و دو مقاله از گرادو نیولی و شاپور شهبازی با ترجمه حمید احمدی، ۲۶۴ صفحه و بهای ۳۸۰ هزار تومان از سوی نشر نی منتشر شد.
آنکه اسب داشت غبارش فرو نشست ، گرد سم خران شما نیز بگذرد .