عربستان نفتخیز چرا به سمت انرژی هستهای میرود؟
عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت خام جهان، با کمبود انرژی روبهرو نیست؛ اما تصمیم گرفته است مسیر خود را به سمت انرژی هستهای تغییر دهد.
به گزارش خبرفوری، توافق آمریکا برای اجازه دادن به برنامه غنیسازی اورانیوم در عربستان، نگرانیهای قدیمی درباره آغاز رقابت هستهای در خاورمیانه را دوباره زنده کرده است، اما ریاض دلایل دیگری نیز برای توسعه انرژی هستهای دارد که لزوما به ساخت سلاح هستهای مربوط نمیشود.
محمد بنسلمان، ولیعهد و رهبر واقعی عربستان، تاکنون احتمال حرکت کشورش به سمت ساخت سلاح هستهای در آینده را رد نکرده است؛ بهویژه اگر ایران، رقیب دیرینه و همسایه عربستان، به چنین قابلیتی دست پیدا کند. با این حال، برنامه هستهای عربستان سابقهای چند دههای دارد و اهداف اقتصادی و توسعهای نیز بخش مهمی از آن را تشکیل میدهد.
کاهش وابستگی به نفت
یکی از مهمترین دلایل عربستان برای توسعه انرژی هستهای، متنوع کردن اقتصاد است. در سال ۲۰۲۲، نفت خام حدود ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی عربستان را تشکیل میداد. رهبران این کشور سالهاست معتقدند ادامه وابستگی شدید به صادرات سوختهای فسیلی میتواند آینده اقتصادی کشور را تهدید کند.
با وجود منابع عظیم طبیعی، عربستان در ۱۰ سال گذشته به جز یک سال، همواره با کسری بودجه مواجه بوده است. در عین حال، این کشور پروژههای بسیار پرهزینهای را دنبال میکند؛ از شهرهای آیندهنگرانه و طرحهای عظیم عمرانی گرفته تا ایجاد مراکز داده هوش مصنوعی که نیاز بسیار زیادی به برق دارند.
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز خطرات اقتصادی وابستگی به نفت را نشان داده است. اختلال در عبور نفتکشها از تنگه هرمز باعث کاهش شدید صادرات نفت عربستان شد، هرچند افزایش قیمت جهانی نفت تا حدی اثرات اقتصادی این کاهش صادرات را جبران کرد.
عربستان همچنین امیدوار است به یکی از صادرکنندگان مهم سنگ اورانیوم تبدیل شود. با این حال، هنوز مشخص نیست ذخایر اورانیوم این کشور تا چه اندازه گسترده و قابل استخراج هستند و آیا میتوانند نقش مهمی در اقتصاد عربستان ایفا کنند یا نه.
اما اگر ریاض بتواند مجوز غنیسازی اورانیوم دریافت کند، چه از منابع داخلی و چه از واردات، میتواند از این سوخت برای تأمین نیازهای رو به رشد انرژی خود استفاده کند و مقدار بیشتری از ذخایر نفت و گاز خود را برای صادرات به بازارهای جهانی اختصاص دهد.
بخشی از چشمانداز مدرنسازی عربستان
یک دهه پیش، محمد بنسلمان برنامه گستردهای برای تغییر چهره عربستان اعلام کرد و وعده داد کشورش را از «اعتیاد به نفت» نجات دهد. این برنامه که با عنوان «چشمانداز ۲۰۳۰» شناخته میشود، شامل اصلاحات اقتصادی، تغییرات اجتماعی، پروژههای بزرگ ساختوساز و جذب سرمایهگذاری خارجی است.
رهبران عربستان همچنین اهداف بلندپروازانهای در زمینه انرژی پاک اعلام کردهاند. این کشور در سال ۲۰۲۱ وعده داد تا سال ۲۰۳۰ نیمی از برق خود را از منابع تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و بادی تولید کند.
اما در عمل، این هدف فاصله زیادی با واقعیت دارد. بر اساس اطلاعات انجمن جهانی هستهای، کمتر از یک درصد برق عربستان از انرژی خورشیدی و بادی تأمین میشود و تقریبا تمام برق این کشور همچنان از نفت و گاز تولید میشود.
برخی فعالان محیطزیست و کارشناسان اقلیمی نیز عربستان را متهم کردهاند که در مذاکرات جهانی آبوهوایی مانع تلاشها برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی شده است. با این حال، رهبران سعودی ممکن است برنامه هستهای را بخشی از تصویر یک کشور مدرن، سبز و پیشرفته بدانند که به جهان و سرمایهگذاران خارجی معرفی میکنند.
افزایش اعتبار منطقهای و جهانی
توسعه یک برنامه هستهای داخلی، حتی بدون دستیابی به سلاح هستهای، میتواند جایگاه عربستان را در منطقه و جهان افزایش دهد. مقامهای سعودی میدانند که داشتن فناوری هستهای میتواند در آینده به عنوان پایهای برای ایجاد توان بازدارندگی در برابر کشورهای دارای سلاح هستهای عمل کند.
این توافق همچنین روابط عربستان و آمریکا را عمیقتر میکند. در سالهای مذاکره با واشنگتن درباره شرایط برنامه هستهای، ریاض بارها تهدید کرده بود که در صورت نبود توافق با آمریکا، میتواند برای توسعه این فناوری به کشورهایی مانند چین و روسیه روی بیاورد.
با این حال، نیل کویلیام، کارشناس سیاست انرژی خاورمیانه در مؤسسه تحقیقاتی «چتم هاوس» لندن، معتقد است عربستان در نهایت مسیر همکاری با آمریکا را انتخاب کرد، زیرا رهبران جوان این کشور همچنان باور دارند ایالات متحده برای دهههای آینده بازیگر اصلی ژئوپلیتیک جهان باقی خواهد ماند!
به این ترتیب، برنامه هستهای عربستان تنها یک پروژه انرژی نیست؛ بلکه بخشی از تلاش گسترده ریاض برای بازتعریف نقش خود در اقتصاد جهانی، کاهش وابستگی به نفت و افزایش نفوذ سیاسی در منطقه است.
