یک مامور در دادگاه | پروندهای که میتواند سوریه را تغییر دهد | عاطف نجیب کیست؟
در سوریه، نخستین دادگاه علنی مرتبط با مقامهای ارشد دوره بشار اسد آغاز شده است؛ روندی که بهعنوان نقطه عطفی در مسیر «عدالت انتقالی» پس از سقوط حکومت اسد در سال ۲۰۲۴ توصیف میشود. در این پرونده، عاطف نجیب، پسرعموی بشار اسد و از چهرههای امنیتی شناختهشده در آغاز اعتراضات ۲۰۱۱، در برابر دادگاه قرار گرفته است.
به گزارش خبرفوری، نجیب که در آن زمان ریاست شاخه امنیت سیاسی در استان درعا را بر عهده داشت، با اتهامات سنگینی از جمله «جنایت علیه غیرنظامیان»، «نقض گسترده حقوق بشر» و نقش مستقیم در سرکوب اولیه اعتراضات مردمی مواجه است. این محاکمه در دادگاه جنایی چهارم دمشق برگزار میشود و نخستین بار است که یکی از بستگان نزدیک حلقه قدرت پیشین اسد بهصورت علنی محاکمه میشود.
نقش نجیب در آغاز بحران ۲۰۱۱
بر اساس کیفرخواست و روایتهای حقوق بشری، نقش نجیب در آغاز بحران سوریه به حوادث شهر درعا در مارس ۲۰۱۱ بازمیگردد؛ زمانی که گروهی از نوجوانان به دلیل نوشتن شعارهای ضدحکومتی روی دیوارها بازداشت شدند. این بازداشتها که تحت نظارت نهاد امنیتی تحت فرمان او انجام شد، بهعنوان یکی از جرقههای اصلی شکلگیری اعتراضات سراسری شناخته میشود.
خلاصه این گزارش ر ا در ویدئوی زیر ببینید:
دادستانها مدعی هستند که نجیب نهتنها دستور بازداشت این نوجوانان را صادر کرده، بلکه در روند بازجوییهای خشن و رفتارهای سرکوبگرانه علیه خانوادههای آنان نیز نقش داشته است. این اقدامات، به گفته دادستانی، فضای اعتراضی در درعا را تشدید کرده و به گسترش اعتراضات در سایر نقاط کشور انجامیده است.
آغاز روند عدالت انتقالی در سوریه
پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و فرار او به روسیه، یک دولت انتقالی در سوریه تشکیل شد که یکی از اولویتهای خود را رسیدگی به پروندههای نقض حقوق بشر اعلام کرد. محاکمه نجیب نخستین گام رسمی در این مسیر محسوب میشود.
مقامات قضایی اعلام کردهاند که این پرونده بخشی از مجموعه گستردهتری از تحقیقات علیه مقامهای امنیتی و نظامی دوره پیشین است. در کنار نجیب، نام چندین مقام دیگر از جمله بشار اسد نیز در کیفرخواست ذکر شده، هرچند برخی از آنان بهصورت غیابی محاکمه میشوند. دادگاه تأکید کرده است که این روند میتواند آغازگر مجموعهای از محاکمات مشابه در ماهها و سالهای آینده باشد.
بیشتر بخوانید:
اتهامات زننده به بشار اسد | معشوقههای فراوان و قتل مشاور!
بشار اسد و اسما درخواست طلاق دادند | بشار همیشه پای بازیهای ویدئویی است!
فضای دادگاه و واکنشها
جلسه نخست دادگاه با حضور رسانهها و ناظران بینالمللی برگزار شد. تصاویر منتشرشده نشان میدهد که نجیب در قفس متهمان در سالن دادگاه حضور داشته و در برابر اتهامات مطرحشده سکوت کرده است یا تنها پاسخهای کوتاه داده است.
خانوادههای قربانیان حوادث ۲۰۱۱ این محاکمه را گامی مهم و دیرهنگام در مسیر عدالت میدانند. برخی از آنان گفتهاند که دیدن یکی از چهرههای کلیدی آن دوران در دادگاه، برایشان نوعی آرامش نسبی ایجاد کرده است، هرچند تأکید دارند که عدالت کامل تنها زمانی محقق خواهد شد که همه عاملان اصلی پاسخگو باشند.
اتهامات فراتر از درعا
دادستانی همچنین ادعا میکند که نقش نجیب محدود به حوادث درعا نبوده و او در ساختار سرکوب امنیتی در مراحل بعدی بحران نیز نقش داشته است. این اتهامات شامل مشارکت در سیاستهای بازداشت گسترده، بازجوییهای غیرقانونی و سرکوب اعتراضات در مناطق مختلف سوریه است. با این حال، دفاعیه رسمی او تاکنون بهطور کامل منتشر نشده و موضعگیری دقیق او در برابر این اتهامات مشخص نیست.
اختلاف دیدگاهها درباره روند دادگاه
با وجود اهمیت این محاکمه، برخی ناظران درباره بیطرفی و گستره واقعی آن تردید دارند. منتقدان معتقدند که ساختار قضایی سوریه هنوز در حال گذار است و چارچوب حقوقی کامل برای رسیدگی جامع به همه جنایات جنگی شکل نگرفته است. از نگاه آنان، خطر گزینشی بودن عدالت و تمرکز بر برخی چهرهها همچنان وجود دارد.
در مقابل، حامیان دولت انتقالی این دادگاه را نشانهای از پایان دوران مصونیت مقامهای امنیتی و آغاز پاسخگویی رسمی در سوریه میدانند. به باور آنان، حتی اگر این روند کامل نباشد، میتواند پایهای برای اصلاحات عمیقتر در نظام قضایی کشور باشد.
