رئیس اداره پاسخگویی فضای مجازی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم:
هوش مصنوعی دیندان به سوالات دینی پاسخ میدهد/ این سامانه جای فتوای مراجع تقلید را نمیگیرد
رئیس اداره پاسخگویی فضای مجازی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم گفت: سامانه «دیندان» با تکیه بر دهها میلیون داده تخصصی پرسش و پاسخ دینی و بهروزرسانی مستمر محتوا، امکان پاسخگویی هوشمند به سؤالات مخاطبان را فراهم کرده است.
حجت الاسلام والمسلمین محمدمهدی پورمدنی امروز دوشنبه 16 شهریورماه در نشست خبری معرفی سامانه پاسخگویی هوشمند به سوالات دینی که در سالن جلسات این مرکز برگزار شد، اظهار کرد: پس از رونمایی اولیه این سامانه در سال ۱۴۰۳، دستیابی به فناوری بومی از نظر فنی در اولویت قرار گرفت و با تلاش تیم فنی، بخش قابل توجهی از نیازهای این حوزه برطرف شد.
وی افزود: پس از این مرحله، تمرکز اصلی مرکز بر محتوای سامانه قرار گرفت؛ چراکه در هوش مصنوعی، محتوا یکی از ارکان اساسی است و در حوزه پاسخگویی دینی، صحت و بهروز بودن دادهها اهمیت ویژهای دارد.
پورمدنی گفت: مرکز ملی پاسخگویی از ابتدای فعالیت خود دهها میلیون داده تخصصی پرسش و پاسخ دینی را جمعآوری و ساماندهی کرده و این دادهها پس از تفکیک و اولویتبندی برای آموزش «دیندان» مورد استفاده قرار گرفتهاند.
وی ادامه داد: بخشی از دادههای قدیمی به دلیل تغییر در مباحث علمی یا فتاوای مراجع، نیازمند بازبینی بود؛ بنابراین اطلاعات قدیمی یا نادرست شناسایی و حذف و دادههای صحیح و بهروز جایگزین آنها شد. بهعنوان نمونه، فتوای جدید رهبر معظم انقلاب درباره نماز مسافر نیز در بانک اطلاعاتی سامانه بهروزرسانی شد.
رئیس اداره پاسخگویی فضای مجازی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی با بیان اینکه «دیندان» از دادههای اختصاصی مرکز استفاده میکند، تصریح کرد: این سامانه در حال حاضر در حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد مسائل، از دادههای کامل و بهروز برخوردار است و تکمیل بانک اطلاعاتی همچنان ادامه دارد.
وی افزود: سؤالات و موضوعات جدیدی که روزانه در سامانههای پاسخگویی مرکز مطرح میشود نیز پس از بررسی و پاسخ کارشناسی، به دادههای آموزشی «دیندان» اضافه میشود. همچنین مواردی که سامانه در پاسخ به آنها اعلام میکند «نمیدانم» رصد شده و برای تولید محتوای جدید در اختیار تیم محتوایی قرار میگیرد.
پورمدنی بیان کرد: دادههای موجود حتی پس از بازبینی اولیه، بهصورت مستمر توسط کارشناسان نخبه و باتجربه مرکز بررسی و در صورت نیاز اصلاح و بهروزرسانی میشوند. این اطلاعات در هشت حوزه پاسخگویی از جمله مشاوره، اخلاق، کلام و اعتقادات، تاریخ، مسائل سیاسی و اجتماعی و احکام شرعی مورد استفاده قرار میگیرد.
وی تأکید کرد: هوش مصنوعی جای فتوای مراجع تقلید را نمیگیرد و «دیندان» در مسائل احکام امکان ارائه پاسخ چندمرجعی را نیز دارد؛ به این معنا که مخاطب میتواند دیدگاه چند مرجع درباره یک مسئله را دریافت کند.
رئیس اداره پاسخگویی فضای مجازی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ۲۴ ساعته بودن، چندزبانه بودن و جامعیت پاسخها را از دیگر قابلیتهای این سامانه عنوان کرد و گفت: «دیندان» میتواند پرسشهایی را که ابعاد مختلف اعتقادی، شرعی، اجتماعی و خانوادگی دارند، با استفاده از دادههای حوزههای مختلف بررسی کند.
وی استقلال فنی را از دیگر ویژگیهای «دیندان» دانست و افزود: در زمان محدودیتهای اینترنتی سال گذشته، این سامانه به دلیل استفاده از فناوری داخلی همچنان به فعالیت خود ادامه داد و خدمات پاسخگویی را ارائه کرد.
پورمدنی گفت: مخاطبان میتوانند از طریق سامانه «پاسخگو»، اپلیکیشن پاسخگو در کافهبازار و مایکت و همچنین باتهای مرکز ملی پاسخگویی در پیامرسانهایی مانند بله و روبیکا به پاسخگویی هوشمند دسترسی داشته باشند.
وی خاطرنشان کرد: مخاطب میتواند پاسخ هوشمند دریافت کند و اگر قانع نشد، همان سؤال را برای پاسخگویی کارشناسی ارسال کند؛ بنابراین استفاده از هوش مصنوعی به معنای حذف ارتباط مردم با کارشناسان نیست و پاسخگویی انسانی همچنان ادامه دارد.
هوش مصنوعی جای فتوای مراجع تقلید را نمیگیرد و «دیندان» در مسائل احکام امکان ارائه پاسخ چندمرجعی را نیز دارد؛ به این معنا که مخاطب میتواند دیدگاه چند مرجع درباره یک مسئله را دریافت کند
ربات «دیندان» خطاهای نوشتاری کاربران را هم میشناسد
مدیر پروژه ربات پاسخگوی هوشمند «دیندان» با تشریح روند طراحی این سامانه گفت: این ربات علاوه بر پاسخگویی به سؤالات دینی، انواع خطاهای نوشتاری و شکلهای مختلف بیان کاربران را نیز آموزش دیده و بدون وابستگی به سرویسهای خارجی فعالیت میکند.
همچنین هادی شیردل، مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی با تشریح روند شکلگیری و توسعه خدمات هوشمند مرکز اظهار کرد: دغدغه اصلی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی از سالهای گذشته، افزایش ظرفیت پاسخگویی بدون کاهش کیفیت پاسخها بوده است.
وی افزود: زمانی که استفاده از هوش مصنوعی در مرکز آغاز شد، این فناوری هنوز مانند امروز در جامعه فراگیر نشده بود و حتی چتباتها نیز به شکل فعلی مطرح نبودند، اما هدف ما از همان ابتدا این بود که فرآیند پاسخگویی مرکز را مکانیزه و هوشمند کنیم.
مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی ادامه داد: هر سؤال از زمانی که وارد مرکز میشود تا زمانی که پاسخ آن در اختیار کاربر قرار میگیرد، مراحل مختلفی را طی میکند و هدف نخست ما این بود که این مسیر را هوشمند کنیم و بخشی از فعالیتهایی را که پیش از این توسط نیروی انسانی انجام میشد، به هوش مصنوعی بسپاریم.
شیردل گفت: نخستین سرویسی که در این مسیر طراحی کردیم، «مقسم هوشمند» بود. سؤالاتی که وارد مرکز میشوند باید توسط گروههای تخصصی مربوط به خود پاسخ داده شوند و پیش از این، ارجاع سؤال به گروه تخصصی توسط نیروی انسانی انجام میشد، اما با راهاندازی این سرویس، هوش مصنوعی سؤال را بهصورت هوشمند تشخیص داده و به گروه تخصصی مربوط ارجاع میدهد.
وی با اشاره به دومین سرویس هوشمند مرکز اظهار کرد: سرویس دوم، «مشابهتیاب معنایی» بود. مرکز از سالهای گذشته جستوجوی لفظی را در اختیار داشت، اما جستوجوی معنایی که بتواند بر اساس مفهوم سؤال، پاسخهای مرتبط را پیدا و پیشنهاد کند، وجود نداشت.
مدیر پروژه «دیندان» افزود: با راهاندازی مشابهتیاب معنایی، هنگامی که سؤال وارد مرکز میشود، سیستم مفهوم آن را بررسی کرده و پاسخهای مشابه و مرتبط را به کارشناس پیشنهاد میدهد تا کارشناس بتواند از این پاسخها برای پاسخگویی به سؤال استفاده کند یا در صورت نیاز، محتوای مرتبط را مستقیماً در اختیار کاربر قرار دهد.
شیردل ادامه داد: در فرآیند پاسخگویی مرکز، فعالیتهایی مانند پروفایلسازی کاربران و برچسبگذاری سؤالات نیز وجود داشت که برای انجام آنها نیاز به ورود اطلاعات توسط کارشناس بود. برای این بخش نیز سرویس هوشمند طراحی شد تا بر اساس محتوای سؤال، برچسبهای مرتبط را بهصورت خودکار پیشنهاد کند.
وی گفت: در این فرآیند، اطلاعاتی مانند جنسیت و سن پرسشگر و همچنین مفاهیم و موضوعات موجود در متن سؤال استخراج میشود و دیگر نیازی نیست کارشناس همه این اطلاعات را بهصورت دستی وارد کند؛ بلکه سیستم پیشنهادها را ارائه میدهد و تأیید کارشناس برای نهایی شدن آن کافی است.
مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی یکی دیگر از مراحل توسعه این خدمات را «خلاصهسازی هوشمند» عنوان کرد و افزود: در این مرحله اگر برای یک سؤال، برای مثال پنج پاسخ مشابه یا پیشنهادی وجود داشته باشد، سیستم میتواند محتوای این پاسخها را خلاصه کرده و یک جمعبندی در اختیار کارشناس قرار دهد تا فرآیند پاسخگویی با سرعت و دقت بیشتری انجام شود.
شیردل تصریح کرد: در مجموع، در این مرحله هم فرآیند پاسخگویی مرکز را هوشمند کردیم و هم یک دستیار هوشمند در اختیار کارشناسان قرار گرفت تا بخشی از کارهای زمانبر را انجام دهد و کارشناس با تمرکز بیشتری به اصل پاسخگویی بپردازد.
وی ادامه داد: در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ با ترکیب این سرویسها، یک مدل زبانی اختصاصی برای پاسخگویی طراحی و یک چتبات تخصصی راهاندازی کردیم که خروجی آن ربات پاسخگوی هوشمند «دیندان» است.
مدیر پروژه «دیندان» با تأکید بر اختصاصی بودن این سامانه گفت: این مدل زبانی اختصاصی با دادههای ویژه مرکز آموزش دیده و پرورش یافته است و به همین دلیل میتواند در حوزه پاسخگویی به سؤالات دینی، با حجم بالای داده و کیفیت مناسب پاسخ ارائه کند.
شیردل افزود: یکی از ویژگیهای مهم این سامانه، استقلال آن از سرویسهای خارجی است. برخلاف بسیاری از سرویسهایی که امروز در سامانههای مختلف مورد استفاده قرار میگیرند و برای ارائه خدمات هوش مصنوعی به سرویسهای خارجی وابسته هستند، ما این فرآیند را در داخل مجموعه بومیسازی کردهایم.
وی بیان کرد: تمام سرویسهایی که در این مسیر طراحی شدهاند، در اختیار کاربران قرار گرفته و خروجی نهایی آنها در قالب «دیندان» بهعنوان یک چتبات پاسخگوی هوشمند ارائه شده است.
مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی درباره قابلیتهای «دیندان» گفت: این سامانه میتواند گروه تخصصی مرتبط با سؤال را تشخیص دهد و همچنین یک سؤال را از جنبههای مختلف بررسی و پاسخگویی کند؛ بنابراین اگر یک سؤال به چند حوزه تخصصی مرتبط باشد، پاسخ آن صرفاً از منظر یک گروه تخصصی ارائه نمیشود و میتواند ابعاد مختلف سؤال را پوشش دهد.
شیردل یکی دیگر از قابلیتهای این سامانه را تولید پاسخهای متنوع عنوان کرد و گفت: اگر کاربر یک سؤال تکراری را در زمانهای مختلف مطرح کند، به دلیل مولد بودن سیستم، پاسخها الزاماً با یک لحن و عبارت ثابت ارائه نمیشوند و هوش مصنوعی میتواند پاسخهای متفاوتی را در اختیار کاربر قرار دهد.
وی افزود: در عین حال، تلاش شده است لحن و ادبیات مورد استفاده در پاسخهای «دیندان» با لحن کارشناسان مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی هماهنگ باشد و این سامانه با استفاده از دادههای مرکز، شیوه بیان و ادبیات پاسخگویی کارشناسان را نیز آموزش دیده است.
مدیر پروژه «دیندان» در بخش دیگری از سخنان خود به آموزش سامانه برای شناسایی خطاهای نوشتاری کاربران اشاره کرد و گفت: یکی از کارهایی که انجام دادهایم، آموزش انواع شکلهای نادرست نوشتن واژهها بر اساس سؤالات واقعی مردم بوده است.شیردل ادامه داد: برای مثال ممکن است کاربر واژه «زکات» را با شکلهای مختلف و حتی با حروف یا ترکیبهای نادرست تایپ کند. نمونههایی مانند نوشتن این واژه با حروف اشتباه یا شکلهای متفاوت در دادههای واقعی کاربران وجود داشته و همه این موارد به سامانه آموزش داده شده است.
وی تأکید کرد: بنابراین کاربر لازم نیست حتماً سؤال خود را با ادبیات رسمی، دقیق و بدون خطای تایپی مطرح کند؛ «دیندان» تلاش میکند مفهوم سؤال را از میان شکلهای مختلف نوشتاری تشخیص دهد و پاسخ مناسب را ارائه کند.
مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی خاطرنشان کرد: مسیر طراحی این سامانه از یک چتبات ساده آغاز نشده است، بلکه مجموعهای از سرویسهای هوشمند بهتدریج در فرآیند پاسخگویی مرکز ایجاد شده و در نهایت با ترکیب این خدمات، «دیندان» بهعنوان سامانه پاسخگوی هوشمند سؤالات دینی شکل گرفته است.
