یک لیوان شیر برای هر نفر در روز، حدود ۹ درصد حقوق ماهانه کارگر را میبلعد/ هزینه شیر یک خانواده سهنفره، ماهانه ۱.۹ تا ۲.۲ میلیون تومان/ لبنیات؛ کالایی که دارد طبقاتی میشود
در روز جهانی شیر، محاسبه هزینه مصرف حداقلی نشان میدهد یک خانواده کارگری سهنفره اگر برای هر نفر روزانه فقط یک لیوان شیر تهیه کند، باید ماهانه حدود یک میلیون و ۸۹۰ هزار تا ۲ میلیون و ۲۰۵ هزار تومان بپردازد؛ رقمی معادل حدود ۸ تا ۹ درصد حقوق ۲۴ میلیون تومانی کارگر دارای یک فرزند، آن هم در شرایطی که شیر نایلونی به ۸۴ هزار تومان، شیر بطری به ۹۸ هزار تومان و قیمت شیر خام با رشد ۲۹ درصدی به کیلویی ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان رسیده است.
امروز در تقویم جهانی، روز شیر است؛ روزی برای یادآوری نقش یکی از پایهایترین مواد غذایی در سلامت انسان. اما در ایران، شیر و لبنیات آرامآرام از سبد مصرف بخشی از خانوارها فاصله میگیرد. افزایش قیمتها در بازار لبنیات، دیگر فقط یک خبر اقتصادی نیست؛ نشانهای از فشار معیشتی و زنگ خطری برای سلامت عمومی است.
بر اساس آخرین قیمتهای بازار، شیر نایلونی به ۸۴ هزار تومان و شیر بطری به ۹۸ هزار تومان رسیده است. پنیر یواف ۴۰۰ گرمی با قیمت ۲۰۳ هزار تومان عرضه میشود و ماست دبهای دو کیلویی نیز به ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان رسیده است. این تغییرات در شرایطی رخ داده که هفته گذشته قیمت شیر خام با رشد ۲۹ درصدی به کیلویی ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان افزایش یافت.
این اعداد زمانی معنای اجتماعی جدیتری پیدا میکنند که کنار حداقل دستمزد قرار گیرند. کف حقوق یک کارگر در ایران حدود ۲۲ میلیون تومان و دریافتی کارگر دارای یک فرزند حدود ۲۴ میلیون تومان است. حال اگر یک خانواده کارگری سهنفره شامل پدر، مادر و یک فرزند بخواهد فقط روزی یک لیوان شیر برای هر نفر مصرف کند، هزینه ماهانه آن به رقمی قابل توجه میرسد.
در محاسبه حداقلی، هر لیوان شیر حدود ۲۵۰ میلیلیتر در نظر گرفته میشود. بنابراین مصرف روزانه یک خانواده سهنفره، حدود سهچهارم لیتر شیر است. با قیمت فعلی شیر نایلونی، هزینه این مصرف ساده و حداقلی به حدود یک میلیون و ۸۹۰ هزار تومان در ماه میرسد. اگر خانواده به جای شیر نایلونی، شیر بطری مصرف کند، این هزینه ماهانه به حدود ۲ میلیون و ۲۰۵ هزار تومان افزایش پیدا میکند.
به بیان سادهتر، فقط هزینه روزی یک لیوان شیر برای سه عضو خانواده، بین حدود ۸ تا ۹ درصد حقوق ماهانه یک کارگر دارای فرزند را مصرف میکند. این عدد فقط مربوط به شیر است و شامل ماست، پنیر، کره، دوغ یا سایر مواد غذایی روزانه نمیشود.
در صورتی که بستههای شیر نایلونی ۹۰۰ میلیلیتری مبنا قرار گیرد، هزینه واقعی مصرف ماهانه حتی بالاتر هم میرود و به حدود ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان میرسد؛ رقمی که برای یک خانوار حداقلبگیر، بهویژه در کنار اجارهخانه، حملونقل، درمان، آموزش و سایر اقلام خوراکی، فشار قابل توجهی ایجاد میکند.
چرا شیر گران شد
افزایش قیمت شیر و لبنیات فقط از یک عامل ناشی نمیشود. زنجیره تولید لبنیات از دامداری تا فروشگاه، با مجموعهای از هزینههای فزاینده روبهرو است. رشد قیمت شیر خام مهمترین عامل مستقیم در افزایش قیمت محصولات لبنی است. وقتی قیمت ماده اولیه اصلی تا کیلویی ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان بالا میرود، اثر آن با فاصلهای کوتاه در قیمت شیر، ماست، پنیر و سایر لبنیات دیده میشود.
از سوی دیگر، هزینه خوراک دام، نهادههای وارداتی، مکملهای غذایی دام، حملونقل، بستهبندی، انرژی و نگهداری سردخانهای نیز در سالهای اخیر افزایش یافته است. لبنیات برخلاف بسیاری از کالاها نیازمند زنجیره سرد و توزیع سریع است و همین موضوع هزینه تمامشده آن را بالا میبرد.
در چنین شرایطی، تولیدکننده افزایش هزینه را به قیمت نهایی منتقل میکند و مصرفکننده در نقطه آخر این زنجیره ناچار به پرداخت بهای بالاتر میشود. اما وقتی درآمد خانوار با سرعت قیمت مواد غذایی افزایش پیدا نمیکند، نتیجه روشن است؛ مصرف کاهش مییابد.
لبنیات؛ کالایی که دارد طبقاتی میشود
شیر و لبنیات در ظاهر کالایی روزمرهاند، اما در واقع بخشی از امنیت غذایی خانوار محسوب میشوند. وقتی خانوادهای برای تامین حداقلیترین میزان شیر باید نزدیک به یکدهم حقوق خود را کنار بگذارد، این کالا بهتدریج از مصرف روزانه خارج و به خرید موردی تبدیل میشود.
این تغییر بیش از همه به خانوارهای کمدرآمد، کودکان، سالمندان و زنان آسیب میزند. در خانوادههایی که بودجه خوراک محدود است، اولویت معمولاً با اقلام سیرکنندهتر مانند نان، برنج، سیبزمینی و ماکارونی است. در چنین شرایطی، شیر، ماست و پنیر زودتر حذف یا کمتر مصرف میشوند؛ در حالی که حذف آنها آثار کوتاهمدت و بلندمدت جدی دارد.
پیامدهای سلامت کاهش مصرف شیر
کاهش مصرف شیر و لبنیات فقط به معنای تغییر در الگوی خرید خانوار نیست. این روند میتواند به افزایش کمبود کلسیم، افت دریافت پروتئین باکیفیت، کاهش دریافت ویتامینها و در بلندمدت به افزایش مشکلات استخوانی و دندانی منجر شود.
برای کودکان، مصرف ناکافی لبنیات میتواند بر رشد استخوانها، سلامت دندانها و کیفیت تغذیه اثر بگذارد. در سنین رشد، بدن به دریافت کافی کلسیم و پروتئین نیاز دارد و حذف لبنیات از سبد غذایی، خطر کمبودهای تغذیهای را افزایش میدهد.
برای زنان و سالمندان نیز کاهش مصرف لبنیات میتواند زمینهساز افزایش خطر پوکی استخوان و شکستگیها در سالهای بعد شود. این مسئله در نهایت فقط یک مشکل فردی نیست؛ بلکه هزینههای درمانی، مراقبتی و توانبخشی بیشتری را به خانوادهها و نظام سلامت تحمیل میکند.
هزینهای که امروز حذف میشود، فردا در درمان ظاهر میشود
اگر خانوار امروز برای کنترل هزینهها مصرف شیر را کاهش دهد، ممکن است در کوتاهمدت بخشی از فشار مالی خود را کم کند، اما جامعه در بلندمدت با هزینههای سنگینتری روبهرو خواهد شد. سوءتغذیه پنهان، کمبود ریزمغذیها، پوکی استخوان، مشکلات دندانی و کاهش کیفیت رشد کودکان از جمله پیامدهایی است که در آمارهای درمانی و سلامت عمومی خود را نشان میدهد.
این وضعیت نشان میدهد افزایش قیمت لبنیات فقط یک مسئله بازاری نیست. گرانی شیر به طور مستقیم با امنیت غذایی، عدالت سلامت و آینده نسلهای بعد ارتباط دارد. وقتی یک لیوان شیر برای خانواده کارگری به کالایی پرهزینه تبدیل میشود، باید آن را نشانهای از عمیقتر شدن شکاف تغذیهای در جامعه دانست.
در روزی که باید درباره ترویج مصرف شیر صحبت شود، واقعیت بازار ایران از کاهش دسترسی خانوارها به لبنیات خبر میدهد. با قیمتهای فعلی، مصرف روزانه فقط یک لیوان شیر برای هر عضو یک خانواده سهنفره کارگری، ماهانه حدود یک میلیون و ۹۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان هزینه دارد. این رقم معادل حدود ۸ تا ۹ درصد حقوق یک کارگر دارای فرزند است.
به این ترتیب، شیر از جایگاه یک ماده غذایی روزمره فاصله میگیرد و به کالایی تبدیل میشود که بخشی از خانوارها ناچارند مصرف آن را مدیریت، محدود یا حذف کنند. پیامد این روند، فقط کوچکتر شدن سفره نیست؛ بلکه تهدیدی جدی برای سلامت عمومی، رشد کودکان و هزینههای آینده نظام درمان است.
