خسارتهای جنگ بر معماری و فقدان زیرساختهای پناهگاهی
رئیس هیات مدیره انجمن مفاخر معماران ایران با اشاره به تخریب واحدهای مسکونی در حملات اخیر اسرائیل و آمریکا علیه ایران، تأکید کرد که علاوه بر میراث فرهنگی، معماری معاصر و تجربه زیسته شهروندان نیز دچار آسیبهای عمیق شده و پیشبینی پناهگاهها و فضاهای امن باید بهعنوان بخشی از استانداردهای معماری معاصر با هدف ارتقای ایمنی و تابآوری شهری در دستور کار قرار گیرد.
علیرضا قهاری با اشاره به ساختمانهای تخریبشده مربوط به معماری معاصر در جنگ اخیر اظهار کرد: توجه به آسیبهایی که به ساختمانهای شهری وارد شده، از نظر معنایی کماهمیت نیست. هرچند میراث فرهنگی جایگاه غیرقابل جایگزینی دارد، اما آنچه رخ داده، نوعی هویتزدایی را نیز هدف قرار داده و به تعبیر دقیقتر، هویت تمدنی ایران مورد حمله واقع شده است. البته این خسارات محدود به تهران نبوده و در بسیاری از شهرستانها، بهویژه در استانهای مرزی همچون کردستان و کرمانشاه و دیگر مناطق غربی کشور، ساختمانهای باارزش مربوط به دوره معاصر آسیب دیدهاند.
از میراث تا زیست روزمره
او یادآور شد: در این شرایط معمولاً تمرکز بر بناهای تاریخی و میراثی بوده و این درحالی است که باید به ساختمانهای مسکونی معاصر نیز توجه کرد؛ بناهایی که بستر زندگی روزمره انسان شهری را شکل میدهند.
قهاری با تأکید بر تجربه زیسته شهروندان تصریح کرد: آنچه امروز با آن مواجهیم، مربوط به دورهای است که خود در آن زندگی کرده و به صورت عینی شاهد پیامدهای آن بودهایم. در این یورش خصمانه، دهها هزار واحد مسکونی تخریب شدهاند؛ علاوه بر از دست رفتن جان انسانها، چه در شهرها و چه در روستاها، ساختمانهایی نیز از میان رفتهاند که هم ارزش مادی و هم ارزش معنایی داشتهاند، چراکه محل زندگی انسانها بودهاند.
او ادامه داد: هرچند ممکن است خسارات وارده به ساختمانهای معاصر در مقایسه با بناهای تاریخی، از نظر فنی قابلیت جبران بیشتری داشته باشند و حتی در صورت امکان دریافت غرامت، بازسازی شوند، اما از منظر معماری و تجربه زیسته، این رخدادها پیامدهای تازهای برای انسان شهری به همراه دارد.
رئیس هیات مدیره انجمن مفاخر معماران ایران در همین راستا به شرایط جهانی گریزی زد و گفت: در دورهای زندگی میکنیم که بروز خشونت و جنگ در نقاط مختلف جهان دور از انتظار نیست و مهار آن نیز بهسادگی ممکن نیست. در چنین شرایطی، برخی کشورها تمهیداتی برای مقاومسازی ساختمانها در برابر بلایای انسانساز اندیشیدهاند. به طور مثال در حوزه زلزله و سایر بلایای طبیعی، استانداردها و مقررات ملی ساختمان وجود دارد که بهمرور تکمیل شدهاند، اما در زمینه جنگ، چنین پیشبینیهایی در کشور ما وجود ندارد و به نظر میرسد که اساساً این فرض وجود نداشته که مناطق مسکونی هدف حمله قرار گیرند.
جای خالی پناهگاه در شهرها
قهاری با اشاره به تجربه کشورهای دیگر خاطرنشان کرد: برخی کشورها، بهویژه در اروپا، به دلیل تجربه جنگهای جهانی و تخریب گسترده شهرها، از گذشته به طراحی ساختمانهایی با دارا بودن فضای پناهگاه توجه کردهاند. در این کشورها، حتی در مجتمعهای مسکونی نیز تمهیداتی برای شرایط بمباران در نظر گرفته شده است، هرچند پیشرفت فناوریهای نظامی همچنان چالشهای جدیدی ایجاد میکند، اما با وجود توسعه سلاحهای مخرب که حتی پناهگاههای مستحکم را نیز تهدید میکنند، اصل پیشبینی و آمادگی در معماری اهمیت خود را از دست نداده است. حال آنکه در کشور ما، بهویژه در مجتمعهای مسکونی، چنین زیرساختهایی پیشبینی نشده است.
قهاری با اشاره به نبود پناهگاههای عمومی گفت: یکی از نکات قابل توجه در طراحی ساختمانها این است که در زمان بحران، امکان هدایت مردم به فضاهای امن وجود نداشت، چرا که اساساً چنین فضاهایی پیشبینی نشده و این در حالی است که حتی در برابر زلزله نیز، برنامهریزی مشخصی برای پناهگاههای امن شهری وجود ندارد و معمولاً به فضاهای باز اکتفا میشود.
او در ادامه با طرح این پرسش که آیا در معماری معاصر، حتی در کشورهایی که در شرایط صلح کامل به سر میبرند، توجهی به ساخت پناهگاهها شده است یا خیر، افزود: تجربه جنگهای جهانی موجب شده حتی کشورهای در صلح نیز بهطور جدی به این موضوع بپردازند، زیرا در بازسازیها، کرامت و ایمنی انسان باید محور اصلی طراحی قرار گیرد.
قهاری در ادامه در پاسخ به این پرسش که آیا پیشبینی پناهگاهها باید بهعنوان یک استاندارد در معماری در نظر گرفته شود، اینگونه توضیح داد: کشورهایی که حتی در شرایط صلح کامل به سر میبرند نیز در نظر گرفتن پناهگاه در طراحی معماری را مدنظر قرار میدهند، چراکه با واقعیتی به نام «انسان غیرقابل پیشبینی» مواجه هستیم. در این زمینه نیز نمونههایی مانند جنگ در اوکراین نشان میدهد که یک کشور اروپایی که در آرامش زندگی میکند، ممکن است ناگهان در معرض تهاجم قرار گیرد. در چنین شرایطی، اگر پیشبینیهای لازم صورت نگرفته باشد، هم ساختمانها و هم جان انسانها آسیب بیشتری خواهند دید. در این میان، در کشورهای پیشرفته، حفظ جان انسانها اولویت بالاتری نسبت به بناها دارد و بر همین اساس، برنامهریزیهای لازم انجام میشود.
قهاری با اشاره به تجربه تاریخی اروپا تصریح کرد: در برخی کشورهای اروپایی، سالانه آژیرهای خطر به صدا درمیآید تا یادآور جنگهای جهانی اول و دوم باشد؛ جنگهایی که بهویژه در دهههای ۴۰ و ۵۰ میلادی، تخریب گستردهای در شهرهایی مانند پایتخت آلمان ایجاد کردند. این تجربه تاریخی باعث شده این کشورها موضوع پناهگاه و ایمنی شهری را رها نکنند. حتی در بازدیدهایی که از سوی برخی کشورهای شمال اروپا از مراکز اسنادی ایران صورت گرفته، آنها به وجود فضاهای امن برای نگهداری اسناد توجه کرده و اذعان داشتند که چنین زیرساختهایی را هنوز در کشور خود ندارند و از این الگو استفاده کردهاند. با این حال، در حوزه فضاهای مسکونی و عمومی در ایران، همچنان نیاز به توسعه این نگاه وجود دارد.
غیبت پناهگاهها در مقررات ساختمانی
رئیس هیات مدیره انجمن مفاخر معماران ایران با اشاره به نمونههایی از دیگر کشورها گفت: در برخی کشورها، حتی در واحدهای مسکونی، اتاقهای امن پیشبینی شده است و این در حالی است که در معماری معاصر ما، چنین موضوعی هنوز بهصورت جدی وارد ضوابط نشده و لازم است نهادهای تصمیمگیر مانند شهرداریها و وزارتخانههای مرتبط، این مسئله را در مقررات لحاظ کنند.
او با تأکید بر نقش مقررات و نظارت افزود: تحقق این هدف، مستلزم تدوین ضوابط دقیق، اجرای صحیح و نظارت مؤثر است؛ موضوعی که در برخی موارد در کشور با چالشهایی مواجه است. در این میان همانگونه که برای مقابله با زلزله مقررات مشخصی تدوین شده، در حوزه جنگ و پدافند غیرعامل نیز باید چنین رویکردی اتخاذ شود.
بازسازی پس از بحران و لزوم نگاهی معمارانه فراتر از ظاهر
قهاری در بخش دیگری از این گفتوگو در پاسخ به پرسشی درباره رویکرد معماران در بازسازی ساختمانهای تخریبشده اظهار کرد: نخستین گام، توجه به مراحل مدیریت بحران است که از پیشگیری آغاز میشود. پیشگیری به معنای کاهش آسیبپذیری جان انسانها و ساختمانها از طریق طراحی مناسب، پیشبینی پناهگاههای شهری و لحاظ کردن استانداردهای ایمنی است. در مرحله بازسازی نیز، معماران، طراحان شهری و سازندگان باید نقش محوری ایفا کنند. ممکن است اجرای پروژهها بر عهده نهادهایی مانند شهرداری باشد، اما این معماران هستند که باید با تحلیل دقیق این رخدادها، طرحهایی فراتر از ظاهر و تزئینات ارائه دهند.
قهاری در ادامه درباره توجه به زیباییهای بصری در بازسازی ساختمانهای تخریبشده معتقد است که زیبایی صرفاً در نما و مصالح تزئینی خلاصه نمیشود. بنایی زیباست که در قبال حفظ جان انسانها نیز مسئولیتپذیر باشد؛ بنابراین، کرامت انسانی باید محور طراحی قرار گیرد تا آثاری خلق شود که هم زیبا و هم ایمن باشند.
