وعده زمین رایگان برای فرزندآوری کجا رفت؟
در سال ۱۴۰۰ قانون جوانی جمعیت در مجلس به تصویب رسید و دولت وقت وعده داد از خانواده‌های پرجمعیت با ابزارهای متعددی مانند زمین رایگان، وام و خودروی بدون قرعه‌کشی و… حمایت می‌کند، اما حالا خانواده‌های زیادی می‌گویند به پشتوانه این حمایت‌های قانونی بچه‌دار شده‌اند اما وعده‌های حمایتی، از جمله واگذاری زمین رایگان، محقق نشده است.
خانواده‌های پرجمعیت مشمول قانون جوانی جمعیت می‌گویند با وجود گذشت چهار تا پنج سال از ثبت‌نام برای دریافت زمین رایگان، هنوز نتوانسته‌اند زمینی دریافت کنند. آن‌ها توضیح می‌دهند به پشتوانه حمایت‌های مطرح‌شده در این قانون بچه‌دار شده‌اند، اما پس از پشت سر گذاشتن هفت خان رستم برای تقاضای زمین رایگان، دستشان به هیچ‌جا بند نشده است.
از آن سو متولیان دولتی توضیح می‌دهند واگذاری زمین رایگان به متقاضیان به این سادگی‌ها ممکن نیست و دولت برای تأمین این زمین‌ها با مشکلات عدیده مواجه است.
هفت خان رستم برای زمین رایگان
تشویق به فرزندآوری در زمانی نه‌چندان دور موضوع بحث، میزگرد و برنامه‌های تلویزیونی و حتی بیلبوردهای شهری بود. در سال ۱۴۰۰ قانون جوانی جمعیت در مجلس به تصویب رسید و دولت وقت وعده داد از خانواده‌های پرجمعیت با ابزارهای متعددی مانند زمین رایگان، وام و خودروی بدون قرعه‌کشی و… حمایت می‌کند، اما حالا خانواده‌های زیادی می‌گویند به پشتوانه این حمایت‌های قانونی بچه‌دار شده‌اند اما وعده‌های حمایتی، از جمله واگذاری زمین رایگان، محقق نشده است. قانون جوانی جمعیت در ۲۴ مهر سال ۱۴۰۰ با ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره در کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس شورای اسلامی تصویب شد و پس از موافقت مجلس با اجرای آزمایشی آن به مدت هفت سال، در تاریخ ۱۰ آبان ۱۴۰۰ به تأیید شورای نگهبان رسید.
بر اساس این قانون، بنا شده بود دولت به خانواده‌هایی که اقدام به فرزندآوری می‌کنند و فرزند سوم و چهارم و بیشتر آن‌ها از سال ۱۴۰۰ به بعد متولد شده است، تسهیلاتی مانند وام فرزندآوری، خودرو به قیمت کارخانه، زمین یا واحد مسکونی، تخفیف انشعابات آب، برق و گاز، معافیت مالیاتی، بیمه مادر خانه‌دار و کاهش سن بازنشستگی اعطا کند.
بر اساس ماده چهار این قانون، دولت مکلف شده است پس از تولد فرزند سوم و بیشتر، یک قطعه زمین یا واحد مسکونی حداکثر ۲۰۰ مترمربع به صورت مشترک به نام پدر و مادر، بر اساس هزینه آماده‌سازی، برای یک بار و به صورت فروش اقساطی با دو سال تنفس و هشت سال اقساط اعطا کند. این ماده قانونی توضیح می‌دهد در شهرهای زیر ۵۰۰ هزار نفر و روستاها، زمین در همان محل سکونت تحویل داده می‌شود و در شهرهای بالای ۵۰۰ هزار نفر زمین در شهرک‌های اطراف، شهرهای جدید، شهرهای مجاور یا زادگاه پدر یا مادر (مشروط به جمعیت کمتر از ۵۰۰ هزار نفر)، به انتخاب پدر یا در صورت فوت پدر به انتخاب مادر اختصاص پیدا می‌کند و سند مالکیت پس از پرداخت آخرین قسط و ظرف حداکثر یک ماه تحویل داده می‌شود. ماجرا اما به این سادگی نیست و خانواده‌های داوطلب دریافت زمین یا مسکن رایگان که مشمول قانون جوانی جمعیت می‌شوند توضیح می‌دهند برای دریافت زمین یا مسکن رایگان باید هفت خان رستم را پشت سر بگذارند.
دردسرهای ثبت‌نام برای زمین رایگان
آن‌ها توضیح می‌دهند زمین یا مسکن در کلان‌شهرها واگذار نمی‌شود و فقط در شهرهای کوچک و روستاها واگذار می‌شود و متقاضیان باید ثابت کنند حداقل پنج سال در شهر یا روستای محل تقاضا سکونت داشته‌اند و به ساکنان کلان‌شهرها در حومه شهر یا محل تولد پدر و مادر به شرط آنکه شهر محل تولد کلان‌شهر نباشد، زمین رایگان واگذار می‌شود.
گذشته از این، نرخ باروری محل تولد پدر و فرزندان نباید بیش از ۲.۵ باشد و این یعنی اینکه در مناطقی که زادوولد زیاد است زمین رایگان تعلق نمی‌گیرد. ضمن اینکه تمام فرزندان باید از یک همسر باشد و خانواده‌هایی که هیچ ملک و زمینی ندارند و از سال ۱۳۵۷ به بعد هیچ حمایت دولتی در این زمینه دریافت نکرده‌اند، در اولویت هستند. همچنین خانواده‌های دارای فرزندان بیشتر در اولویت واگذاری قرار می‌گیرند. همچنین این خانواده‌ها باید هزینه آماده‌سازی مسکن را بپردازند که شامل هزینه‌های تسطیح، جوی‌کشی، جدول‌کشی، زیرسازی، آسفالت و شبکه تأسیسات زیربنا و ساخت مسجد است.
حداکثر مساحت زمین واگذاری ۲۰۰ مترمربع است و حداکثر ارزش آن باید حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان باشد. با این حال تعداد زمین‌های واگذارشده در این طرح رقم قابل توجهی نیست. در آخرین گزارش‌ها در شهریور ۱۴۰۵ فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، اعلام کرده ۲۱۶ هزار قطعه زمین برای واگذاری به خانواده‌های پرجمعیت تأمین شده است که بیشتر از ۸۰ درصد این فرآیند در دو سال گذشته انجام شده است. پیگیری از وزارت راه و شهرسازی حاکی از آن است که تاکنون حدود ۷۰ هزار خانواده توانسته‌اند زمین رایگان طرح جوانی جمعیت را دریافت کنند اما تأمین زمین رایگان با چالش‌های عدیده روبه‌رو است.
گرفتاری تأمین زمین
محدودیت زمین مسکونی یکی از چالش‌های بزرگ طرح‌هایی مشابه قانون جوانی جمعیت است؛ دولت همواره برای تأمین زمین مسکونی طرح‌های مسکن دولتی مانند مسکن مهر، مسکن ملی یا نهضت ملی مسکن با عارضه کمبود زمین مواجه بوده است. رشد انفجاری جمعیت شهرنشین در سال‌های پس از انقلاب سبب کمبود زمین در محدوده‌های شهری و توسعه عمودی شهرها و آپارتمان‌نشینی شد؛ پیش از انقلاب تقریبا ۳۰ درصد جمعیت کشور شهرنشین و مابقی روستانشین بودند اما در سال‌های پس از انقلاب این نسبت برعکس شد و حالا دولت برای تأمین زمین برای طرح‌هایی مشابه قانون جوانی جمعیت با عارضه کمبود زمین دست‌وپنجه نرم می‌کند.
از آن سو واگذاری زمین در محدوده‌های خارج از شهر مانند آنچه در طرح مسکن مهر اتفاق افتاد، عارضه‌های متعددی به دنبال دارد. توسعه شهرها بدون مطالعات آمایش سرزمین و ظرفیت زیستی منطقه فشار قابل توجهی به منابع وارد کرده است و به بحران آب، فرونشست زمین، حذف مراتع و جنگل‌ها و پوشش گیاهی منجر شده است و از آن سو شهرسازی نیاز به تأمین زیرساخت‌های شهری دارد که ساخت این زیرساخت‌ها معمولا به عهده دولت است. ساخت مسکن در محدوده خارج از شهر فقط به ساخت بلوک‌های آپارتمانی و مسکونی محدود نمی‌شود و ساکنان منطقه نیاز به امکاناتی مانند خیابان‌سازی، مدرسه، کلانتری، واحدهای تجاری و پاساژها، امکانات حمل و نقل، انشعابات آب، برق، گاز و سوخت و… دارند که تأمین این زیرساخت‌های گران، آن هم در شرایطی که تورم مدام رو به صعود است و درآمدهای دولت از هزینه‌ها جا مانده، برای دولت تقریبا ناممکن است.
گذشته از این، وزارت راه و شهرسازی توضیح می‌دهد تأمین زمین خانوارهای متقاضی طرح جوانی جمعیت با پیچیدگی‌های زیادی مواجه است؛ به عنوان مثال دولت هزینه آماده‌سازی زمین‌های مسکونی رقم قابل توجهی است و به‌ازای آماده‌سازی هر قطعه زمین ۱۰۰متری، ۴۰۰ میلیون تومان نیاز است و دولت برای این موضوع اعتباری به وزارت راه و شهرسازی اختصاص نداده است.
بنابراین اگر وزارتخانه بخواهد این اعتبار را تأمین کند، ناچار به فروش بخشی از زمین‌ها و تأمین اعتبار آماده‌سازی زمین‌های باقی‌مانده است که چون زمین‌های تأمین‌شده در مناطقی است که ساخت‌وساز انجام و ارزش افزوده ایجاد نشده، این زمین‌ها قیمت چندانی ندارد. بنابراین هزینه آماده‌سازی زمین بر عهده متقاضی است و بسیاری از متقاضیان توانایی پرداخت چنین هزینه‌هایی را ندارند.
از سوی دیگر برخی زمین‌های واگذاری ارزش بالاتری نسبت به رقم مصوب قانون دارند و دولت ناچار است یک قطعه زمین را به‌صورت اشتراکی در اختیار چند خانواده قرار بدهد که آن خانوارها آپارتمان‌سازی کنند، اما نداشتن تمکن مالی برای ساخت‌وساز باعث می‌شود داوطلبان چندانی برای این‌گونه زمین‌ها وجود نداشته باشد. همچنین آماده‌سازی زمین و ایجاد انشعاب آب، برق و گاز زمان‌بر است و ایجاد انشعابات معمولا با تأخیر انجام می‌شود و سایر نهادهای متولی چندان همکاری لازم را ندارند.
بماند که بسیاری از داوطلبان خواهان دریافت زمین در کلان‌شهرهای محل زندگی خود هستند که از اساس تأمین چنین خواسته‌ای نه قانونی و نه در توان نهادهای متولی است.
مجموع این مسائل سبب شده است طرح واگذاری زمین رایگان به خانواده‌های پرجمعیت مشمول قانون جوانی جمعیت با مشکلات عدیده مواجه شود، آن هم در شرایطی که نرخ تورم سالانه در مهر امسال از ۷۶ درصد گذشته است و هزینه‌های سرسام‌آور ساخت مسکن سبب شده است بسیاری از پروژه‌های ساخت‌وساز متوقف و دسترسی مردم به بازار مسکن سال به سال کوتاه و کوتاه‌تر شود.
