تغییر فصل با هورمون‌های ما چه می‌کند؟/ اضطراب و کم‌اشتهایی، ارمغان بهار/ چطور بدن را با تغییر آب‌وهوا هماهنگ کنیم؟

با طولانی‌تر شدن روزها، افزایش نور خورشید و تغییر الگوی خواب و فعالیت، بدن انسان نیز وارد نوعی «بازتنظیمی فصلی» می‌شود؛ تغییری که فقط به خلق‌وخو یا سطح انرژی محدود نیست و می‌تواند بر ترشح هورمون‌ها، کیفیت خواب، اشتها، تمرکز و حتی روابط اجتماعی اثر بگذارد. متخصصان معتقدند بهار برای بدن صرفاً یک تغییر آب‌وهوا نیست، بلکه فصلی است که سیستم هورمونی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

هورمون‌ها پیام‌رسان‌های شیمیایی بدن‌اند و بسیاری از عملکردهای حیاتی، از خواب و استرس گرفته تا احساس شادی، میل جنسی و سوخت‌وساز را تنظیم می‌کنند. به همین دلیل تغییرات محیطی، به‌ویژه میزان نور طبیعی، می‌تواند تعادل این سیستم را دستخوش تغییر کند.

نور بیشتر؛ ملاتونین کمتر

یکی از مهم‌ترین تغییرات هورمونی در بهار، به ملاتونین مربوط می‌شود؛ هورمونی که نقش اصلی در تنظیم چرخه خواب و بیداری دارد. ملاتونین معمولاً در تاریکی ترشح می‌شود و در فصل‌های سرد و روزهای کوتاه‌تر، سطح آن بالاتر است.

با افزایش نور روز در بهار، ترشح ملاتونین کاهش پیدا می‌کند و بدن پیام «بیدارتر بودن» دریافت می‌کند. به همین دلیل برخی افراد در بهار احساس انرژی بیشتر، خواب سبک‌تر یا حتی تغییر در ساعت خواب را تجربه می‌کنند.

البته این تغییر برای همه خوشایند نیست. برخی افراد در هفته‌های ابتدایی بهار ممکن است دچار بی‌خوابی، خواب منقطع یا احساس خستگی شوند؛ زیرا بدن هنوز با الگوی جدید نور سازگار نشده است.

سروتونین؛ هورمون خلق‌وخو در فصل آفتاب

افزایش نور خورشید روی سطح سروتونین نیز اثر می‌گذارد؛ ماده‌ای شیمیایی که با احساس آرامش، انگیزه و بهبود خلق‌وخو ارتباط دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند قرار گرفتن بیشتر در معرض نور طبیعی می‌تواند تولید سروتونین را افزایش دهد.

به همین دلیل بسیاری از افراد در فصل بهار احساس سرزندگی، انگیزه بیشتر و کاهش رخوت زمستانی را تجربه می‌کنند. حتی یکی از دلایل بهبود «افسردگی فصلی» در بهار، همین تغییرات در سیستم سروتونین است.

با این حال، متخصصان هشدار می‌دهند که افزایش ناگهانی انرژی در برخی افراد می‌تواند با نوسانات خلقی، اضطراب یا بی‌قراری نیز همراه شود. در افرادی که زمینه اختلالات خلقی دارند، تغییر فصل گاهی باعث تشدید علائم می‌شود.

خارج شدن بدن از حالت زمستانی، با افزایش کورتیزول

کورتیزول که به «هورمون استرس» معروف است، یکی دیگر از هورمون‌هایی است که از تغییر فصل تأثیر می‌گیرد. بدن در زمستان معمولاً تمایل بیشتری به استراحت و کاهش فعالیت دارد، اما در بهار، افزایش نور و فعالیت روزانه می‌تواند الگوی ترشح کورتیزول را تغییر دهد.

برخی مطالعات نشان داده‌اند سطح کورتیزول صبحگاهی در ماه‌های بهار افزایش پیدا می‌کند؛ موضوعی که می‌تواند باعث احساس هوشیاری بیشتر شود. اما اگر خواب کافی یا تغذیه مناسب وجود نداشته باشد، همین تغییر ممکن است احساس تنش یا تحریک‌پذیری را بیشتر کند.

تغییر اشتها و سوخت‌وساز

بسیاری از افراد در بهار متوجه تغییر در اشتها یا وزن خود می‌شوند. این مسئله فقط به تغییر سبک زندگی مربوط نیست و هورمون‌هایی مانند لپتین و گرلین نیز در آن نقش دارند. لپتین احساس سیری و گرلین احساس گرسنگی را تنظیم می‌کند.

در فصل‌های سرد، بدن تمایل بیشتری به مصرف غذاهای پرکالری دارد، اما با گرم‌تر شدن هوا و افزایش تحرک، الگوی ترشح این هورمون‌ها نیز تغییر می‌کند. به همین دلیل برخی افراد در بهار اشتهای کمتری دارند یا بیشتر به غذاهای سبک تمایل پیدا می‌کنند.

بهار و هورمون‌های جنسی

یکی دیگر از تغییراتی که در مطالعات فصلی به آن اشاره شده، افزایش نسبی برخی هورمون‌های جنسی در بهار است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند میزان تستوسترون در مردان و تغییرات مربوط به میل جنسی در هر دو جنس ممکن است تحت تأثیر نور، دما و افزایش تعاملات اجتماعی قرار بگیرد.

کارشناسان می‌گویند این تغییرات لزوماً شدید یا یکسان نیست، اما ترکیب نور بیشتر، فعالیت بدنی بالاتر و تغییرات خلقی می‌تواند بر روابط عاطفی و اجتماعی اثر بگذارد.

چرا بعضی‌ها در بهار حال بدتری پیدا می‌کنند؟

برخلاف تصور رایج، بهار همیشه با احساس خوب همراه نیست. برخی افراد در این فصل دچار اضطراب، بی‌قراری، خستگی یا حتی افت خلق می‌شوند؛ پدیده‌ای که گاهی از آن با عنوان «افسردگی بهاری» یاد می‌شود.

متخصصان معتقدند تغییر سریع ریتم بدن، حساسیت به نور، آلرژی‌های فصلی و نوسانات هورمونی می‌تواند در این وضعیت نقش داشته باشد. حتی افزایش انتظارات اجتماعی برای «شاد بودن» در بهار، ممکن است در برخی افراد احساس فشار روانی ایجاد کند.

آلرژی‌های فصلی و اثر غیرمستقیم بر هورمون‌ها

بهار همچنین فصل اوج آلرژی‌های فصلی است و واکنش‌های آلرژیک می‌توانند تعادل هورمونی و عصبی بدن را تحت تأثیر قرار دهند. ترشح هیستامین، اختلال خواب ناشی از حساسیت و التهاب‌های مداوم می‌تواند بر سطح انرژی و خلق‌وخو اثر بگذارد.

پزشکان می‌گویند گاهی خستگی، تحریک‌پذیری یا کاهش تمرکز در بهار، بیشتر از آنکه ناشی از «تنبلی» باشد، به واکنش‌های ایمنی و تغییرات شیمیایی بدن مربوط است.

چطور بدن را با تغییر فصل هماهنگ کنیم؟

متخصصان توصیه می‌کنند برای سازگاری بهتر بدن با تغییرات هورمونی بهار، چند نکته ساده رعایت شود: تنظیم ساعت خواب و بیداری، قرار گرفتن در نور طبیعی صبحگاهی، فعالیت بدنی منظم، مصرف آب کافی، کاهش مصرف قند و غذاهای سنگین، مدیریت استرس و توجه به سلامت روان.

همچنین اگر علائمی مانند بی‌خوابی شدید، اضطراب طولانی، خستگی مفرط یا نوسانات خلقی ادامه پیدا کند، بهتر است با پزشک یا متخصص سلامت روان مشورت شود.

بهار صرفاً یک تغییر فصل و آب‌وهوا نیست؛ بدن انسان نیز هم‌زمان با تغییر نور، دما و الگوی زندگی، وارد مرحله‌ای تازه از تنظیم هورمونی می‌شود. کاهش ملاتونین، افزایش سروتونین، تغییر کورتیزول و نوسانات مربوط به اشتها و خلق‌وخو بخشی از این فرآیند طبیعی‌اند. با این حال، واکنش افراد به این تغییرات یکسان نیست و همان‌طور که برخی در بهار احساس انرژی و نشاط بیشتری دارند، گروهی دیگر ممکن است با بی‌قراری یا خستگی مواجه شوند.