پوتین نزدیک‌تر از همیشه به هدف بزرگ؛ عادی‌سازی روابط با واشنگتن بدون باج بابت اوکراین

اکتبر سال گذشته، دونالد ترامپ تحریم‌های مهمی علیه دو شرکت بزرگ نفتی روسیه اعمال کرد و با انتقاد از مذاکرات با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، برای پایان دادن به جنگ اوکراین گفت که این مذاکرات «اصلاً به جایی نمی‌رسند».

استقبال از رهبر روسیه با فرش قرمز در آلاسکا هیچ کمکی به برقراری صلح نکرده بود. نشست برنامه‌ریزی‌شده در بوداپست نیز به هم خورده بود. ترامپ کم‌کم پذیرفته بود که شاید پوتین صرفاً در حال بازی دادن اوست و اساساً قصدی برای برقراری صلح ندارد. در آن مقطع، امیدهای کم‌رنگی در اوکراین شکل گرفته بود که ترامپ و پوتین از یکدیگر فاصله بگیرند.

اما رئیس‌جمهور روسیه در حال اجرای یک بازی بلندمدت بود.

اکنون، دقیقاً یک سال پس از اعمال تحریم‌های نفتی، پوتین بیش از هر زمان دیگری به هدف خود نزدیک شده است: عادی‌سازی روابط با واشنگتن، بدون آنکه ناچار شود در قبال اوکراین هیچ امتیازی بدهد.

در یک هفته و نیم گذشته، ترامپ با استقبال آشکار از پوتین و کاهش فشارهای اقتصادی بر کرملین، سال‌ها سیاست خارجی آمریکا را کنار گذاشته است. هم‌زمان، او ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین را که متحد اسمی آمریکاست و می‌کوشد کشورش را در برابر تهاجم روسیه دفاع کند، به‌شدت مورد انتقاد قرار داده است.

ترامپ در ۹ اکتبر اعلام کرد که ایالات متحده گازوئیل روسیه را خریداری خواهد کرد، بی‌آنکه در مقابل از پوتین امتیازی بخواهد. دولت ترامپ سپس بر اوکراین فشار آورد تا حملات به پالایشگاه‌های نفت روسیه را متوقف کند؛ حملاتی که قدرتمندترین اهرم فشار کی‌یف محسوب می‌شوند. واشنگتن همچنین اجرای تحریم‌های روسیه را که ترامپ به‌تازگی به قانون تبدیل کرده بود، به حالت تعلیق درآورد.

ترامپ اعلام کرد: «روسیه، صادقانه بگویم، در قبال اوکراین خوب عمل کرده است.»

توافق گازوئیل تا حدی محاسبه‌ای سیاسی از سوی ترامپ در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا بود؛ انتخاباتی که او در تلاش است پیش از برگزاری آن، قیمت سوخت را کاهش دهد. اما این اقدام و اقدامات دیگری که در پی آن انجام شد، بازتاب‌دهنده علاقه دیرینه و آشکار رئیس‌جمهور آمریکا به پوتین نیز هست؛ علاقه‌ای که رهبر روسیه با دقت آن را پرورش داده، حتی در حالی که به ادامه جنگ ادامه داده و جایزه‌ای را که ترامپ به‌شدت در پی آن است، از او دریغ کرده است.

از زمانی که ترامپ به کاخ سفید بازگشت، روسیه تلاش کرده است مناقشه اوکراین را از توافق‌های تجاری احتمالی و نزدیک‌تر شدن روابط دیپلماتیک با آمریکا جدا کند. دولت ترامپ در برابر این رویکرد مقاومت می‌کرد؛ حتی در شرایطی که کمک‌های خود به اوکراین را به‌شدت کاهش داد. واشنگتن در مجموع به سیاست دولت جو بایدن پایبند مانده بود که بر اساس آن، تا زمانی که پوتین جنگ را متوقف نکند، از توافق‌های اقتصادی با روسیه خودداری می‌شد.

اکنون کاخ سفید می‌گوید چنین توافق‌هایی به روسیه کمک خواهند کرد تا مزایای صلح را درک کند.

کرملین روز چهارشنبه اعلام کرد که پوتین در دیدار با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، با برگزاری مذاکراتی میان روسیه، اوکراین و ایالات متحده در ماه آینده موافقت کرده است. بااین‌حال، این مذاکرات قرار است با حضور نمایندگانی در سطوح نسبتاً پایین برگزار شود و یک مقام روس نیز احتمال دستیابی کرملین به توافقی جامع در شرایط کنونی را کم‌اهمیت جلوه داد.

مسکو که اکنون اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا کرده است، می‌کوشد جایگاه خود را به‌عنوان قدرتی جهانی هم‌تراز با ایالات متحده و چین تثبیت کند و پیشنهاد برگزاری نشستی سه‌جانبه میان این سه کشور در ماه نوامبر را مطرح کرده است.

مارینا احمدووا، روزنامه‌نگار حامی پوتین، روز چهارشنبه در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «از نظر شخصی من، پیروزی از همین حالا به دست آمده است.»

او افزود: «موضوع فقط ۲۰ تا ۲۵ درصد از سرزمینی نیست که آزاد کرده‌ایم»؛ اشاره‌ای به مناطقی از اوکراین که در اشغال روسیه قرار دارند. «موضوع همچنین به این مربوط می‌شود که ایالات متحده اکنون چگونه با روسیه تعامل می‌کند.»

بسیاری از تحلیلگران معتقدند مشوق‌های اقتصادی پیشنهادی ترامپ، راه‌حل اشتباهی برای جنگی هستند که ریشه در مسائل سیاسی و امنیتی دارد.

بااین‌حال، استیو ویتکاف روز چهارشنبه در جریان سفر به سن‌پترزبورگ روسیه گفت توافق گازوئیل «نمونه دیگری از دستاوردهایی است که می‌توانیم از طریق همکاری با یکدیگر به آن برسیم».

پوتین نیز به نوبه خود پیشنهاد توافقی درباره کود شیمیایی روسیه را مطرح کرد.

توافق‌های احتمالی دیگری نیز در افق دیده می‌شوند. روسیه و آمریکا درباره فروش دارایی‌های بین‌المللی شرکت بزرگ انرژی روسی لوک‌اویل به گروهی از سرمایه‌گذاران، از جمله دولت آمریکا، گفت‌وگو کرده‌اند؛ موضوعی که نیویورک‌تایمز پیش‌تر گزارش داده بود.

نیویورک‌تایمز همچنین گزارش داده است که مذاکره‌کنندگان آمریکایی ایده ازسرگیری خرید مقادیر زیادی گاز روسیه از سوی کشورهای اروپایی را مطرح کرده‌اند؛ گازی که از طریق اوکراین به اروپا منتقل می‌شود.

پس از نشست سن‌پترزبورگ، کریل دمیتریف، فرستاده اقتصادی پوتین، گفت که «هیچ تردیدی» وجود ندارد که همکاری اقتصادی روسیه و آمریکا «تقویت خواهد شد».

او گفت پوتین در گفت‌وگو با ویتکاف، نه‌تنها درباره توافق احتمالی کود شیمیایی، بلکه درباره «پروژه‌های مختلف، از جمله مراکز داده و پروژه‌های متعدد در حوزه انرژی و همکاری‌های انرژی» نیز صحبت کرده است.

پوتین با بهره‌گیری از سبک دیپلماسی شخصی مورد علاقه ترامپ، اقداماتی را که به سود روسیه هستند ــ مانند فروش گازوئیل به آمریکا ــ به‌عنوان لطف‌هایی به رئیس‌جمهور آمریکا جلوه داده است.

آزادی استیون جیمز هابارد، معلم ۷۴ ساله اهل ایالت میشیگان، در روز چهارشنبه نیز بخشی از همین اقدامات بود. وزارت خارجه آمریکا گفته بود که روسیه او را «به‌ناحق بازداشت کرده است».

ترامپ آزادی هابارد را ــ که بخشی از هیچ مبادله زندانی نبود ــ نشانه‌ای از احترام فراوان پوتین به خود توصیف کرد.

ترامپ در شبکه‌های اجتماعی و با اشاره به خودش در سوم‌شخص نوشت: «ایالات متحده، از روی احترام به رئیس‌جمهور ترامپ، ملزم نبود در مقابل چیزی واگذار کند.»

اما ترامپ اواخر روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت که اگر تحریم‌ها همچنان برقرار بودند، روسیه هابارد را آزاد نمی‌کرد.

به گفته تحلیلگران، توافق گازوئیل و احتمال دستیابی به توافق‌های تجاری دیگر نیز زمینه را برای این اقدام فراهم کردند و به پوتین همان نوع پیروزی دیپلماتیکی را بخشیدند که پس از اعمال تحریم‌های گسترده کشورهای غربی علیه روسیه به‌دلیل تهاجم این کشور به اوکراین، در پی آن بوده است.

الکساندر گابویف، مدیر مرکز روسیه و اوراسیای کارنگی در برلین، گفت: «حتی همین سطح اندک از عادی‌سازی روابط نیز به پوتین کمک کرده است تا ترامپ و آمریکا را به‌عنوان حامیان یا تسهیل‌کنندگان احتمالی اوکراین، عملاً از صحنه خارج کند.»

توافق گازوئیل، استدلالی را که مسکو مطرح کرده بود تقویت کرد: کشورهای غربی که روسیه را تحریم کرده‌اند، بدون انرژی ارزان روسیه و سایر روابط تجاری با این کشور متضرر خواهند شد.

تحلیلگران می‌گویند پوتین تلاش کرده است با تعامل با واشنگتن ثابت کند که روسیه آن‌قدر قدرت و وزن ژئوپلیتیکی دارد که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

هانا نوته، نویسنده کتاب «ما از آن‌ها بیشتر دوام خواهیم آورد» درباره سیاست خارجی روسیه در دوران جنگ، گفت: «روسیه در تمام طول سال گذشته تلاش کرد این ایده را جا بیندازد که می‌توان بدون حل‌وفصل جنگ اوکراین، با آمریکا به‌صورت دوجانبه همکاری‌هایی انجام داد.»

او افزود: «موضوع فقط توافق‌های اقتصادی نبود. آن‌ها همچنین می‌خواستند درباره خاورمیانه صحبت کنند. می‌خواستند درباره قطب شمال و کنترل تسلیحات هسته‌ای نیز گفت‌وگو کنند.»

به گفته نوته، هدف روسیه پیشبرد این ایده بود که می‌توان روابط با ایالات متحده را به حوزه‌های جداگانه تقسیم کرد و حتی در شرایطی که جنگ همچنان ادامه دارد، در برخی زمینه‌ها با واشنگتن همکاری کرد.

نوته پیش‌بینی کرد که رویکرد دولت ترامپ، یعنی ارائه مشوق‌هایی به روسیه برای پایان دادن به جنگ، احتمالاً شکست خواهد خورد.

سام چاراپ، تحلیلگر مسائل روسیه در مؤسسه رند، و دیگر تحلیلگران خاطرنشان کردند که در نزدیک شدن دوباره روسیه به واشنگتن، یک نکته متناقض وجود دارد: این نزدیکی شاید دیگر آن اهرم تعیین‌کننده‌ای نباشد که بتواند توافقی برای پایان جنگ، مطابق با خواسته‌های مسکو، به ارمغان بیاورد.

اروپا نقش بزرگ‌تری در تأمین حمایت اقتصادی و سیاسی از کی‌یف بر عهده گرفته است و روابط پوتین با بسیاری از رهبران اروپایی نیز به‌طور کامل فروپاشیده است.

جرمی شاپیرو، مدیر پژوهش شورای روابط خارجی اروپا، گفت: «جلب حمایت آمریکایی‌ها دیگر آن جایزه‌ای نیست که قبلاً بود. دو سال پیش، همه‌چیز به همین موضوع خلاصه می‌شد؛ اما حالا این فقط بخش بسیار کوچک‌تری از معادله است.»

شاپیرو گفت کرملین همچنین آگاه است که ترامپ ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای بار دیگر مسیر خود را تغییر دهد.

به گفته او، تصمیم‌گیرندگان روسیه، رئیس‌جمهور آمریکا را فردی «بسیار بی‌ثبات در تصمیم‌گیری» می‌دانند و در قبال رویکرد او نسبت به روسیه، احساس اطمینان چندانی ندارند.

ایوان نچپورنکو در تهیه گزارش از مسکو مشارکت داشته است.