رمزگشایی از کنایه‌هایی قرآنی در مراسم تشییع رهبر شهید/ دیپلماسی آیات در آیین وداع، هوشمندانه بود یا ابزاری برای مرزبندی‌های عقیدتی و سیاسی؟/ چرا سیدحسن خمینی تا پایان آیه صبر نکرد؟

ویدئوی ادای احترام سیدحسن خمینی و اعضای بیت امام خمینی(ره) به پیکر مطهر رهبر شهید 

 مراسم وداع با پیکر رهبر شهید در مصلای تهران یک برنامه ریزی ویژه هم داشت. در این مراسم، طنین آیات قرآن هنگام ورود و ادای احترام هر یک از هیات‌های داخلی و خارجی، توجه ناظران و فعالان رسانه‌ای را به خود جلب کرد؛ انتخابی که شواهد نشان می‌دهد اصلاً تصادفی نبود و گروه برگزار کننده با یک رویکرد سیاسی‌‌ خاص که مشخص نیست آیا خودسرانه بوده یا با دستگاه دیپلماسی هماهنگ شده، اقدام به انتخاب عامدانه آیات کرده بود.

این حواشی معنادار در حالی رقم خورد که مصلای تهران یکی از بزرگ‌ترین، باشکوه‌ترین و منظم‌ترین تجمعات رسمی در تاریخ جمهوری اسلامی را به خود می‌دید. میزبانی بی‌نقص، هماهنگی بالای تیم‌های تشریفات و حضور گسترده و پرشور مردم و هیأت‌های بلندپایه، جلوه‌ای بی‌نظیر از اقتدار و همبستگی را به نمایش گذاشت. با این حال، دقیقاً در دل همین قاب ماندگار و ارزشمند، یک نگاه خاص با کیاست، کج‌سلیقگی و انتخاب‌های خط‌کشی‌شده برای تلاوت آیات، حاشیه‌هایی غیرضروری ایجاد کرد و به این مراسم با شکوه آسیب زد.

چرا سیدحسن خمینی تا پایان آیه صبر نکرد؟

جنجالی‌ترین بخش این ماجرا، هنگام حضور سید حسن خمینی و اعضای بیت امام راحل رخ داد. در شرایطی که طبق تشریفات رسمی مراسم، هیات‌ها باید تا پایان قرائت قاری در جایگاه منتظر می‌ماندند، طنین‌انداز شدن آیه ۹۵ سوره نساء، فضا را دگرگون کرد.

وقتی قاری خواند: «لَا یَسْتَوِی الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ۚ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِینَ دَرَجَةً ۚ وَکُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ ۚ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ عَلَى الْقَاعِدِینَ أَجْرًا عَظِیمًا»

خداوند در این آیه میفرماید: آن گروه از مؤمنانی که بدون بیماری جسمی [و نقص مالی، و عذر دیگر، از رفتن به جهاد خودداری کردند و]در خانه نشستند، با مجاهدانی که در راه خدا با اموال و جان‌هایشان به جهاد برخاستند، یکسان نیستند. خدا کسانی را که با اموال و جان‌هایشان جهاد می‌کنند به مقام و مرتبه‌ای بزرگ بر خانه نشینان برتری بخشیده است؛ و هر یک [از این دو گروه]را [به خاطر ایمان و عمل صالحشان]وعده پاداش نیک داده، و جهادکنندگان را بر خانه نشینانِ [بی عُذر]به پاداشی بزرگ برتری داده است.

شنیده شدن تعبیر «قاعدون» (خانه‌نشینان و عافیت‌طلبان) در مقابل مجاهدان، از سوی اعضای بیت ایت الله خمینی به عنوان یک طعنه و کنایه آشکار تلقی شد. بر اساس گزارش‌ها و تصاویر منتشر شده از مراسم، سید حسن خمینی بلافاصله پس از شروع قرائت این آیه و درک فحوای آن، پروتکل‌های تشریفاتی را نیمه‌کاره رها کرد و به نشانه اعتراض محل را ترک نمود.

این اتفاق به سرعت در فضای سیاسی کشور موجی از انتقادات را برانگیخت. جواد امام، سخنگوی جبهه اصلاحات، در توییتی صریح به این موضوع واکنش نشان داد و نوشت: «قرار بود آیات قرآن، پیام‌آور رحمت، همدلی و وحدت باشد؛ اما بر اساس گزارش‌ها، در مراسم دیروز انتخاب آیه رنگ‌وبوی دیگری داشت. همچنین گفته می‌شود "سید حسن خمینی" در پی اطلاع از آیه انتخاب‌شده، جایگاه را ترک کرد. اگر این گزارش‌ها صحیح باشد، تداوم نگاه «خودی و غیرخودی» نه‌تنها به همبستگی کمکی نمی‌کند، بلکه تحقق وحدت ملی را نیز دور از دسترس می‌سازد.»

نکته تأمل‌برانگیز اینجاست که این رویکرد‌های حذفی و کنایه‌آمیز علیه بیت امام راحل، در گذشته نیز با مخالفت صریح و علنی رهبر شهید انقلاب مواجه شده بود. خاطرمان هست که در ۱۴ خرداد سال ۱۴۰۱، زمانی که عده‌ای در جریان سخنرانی سید حسن خمینی در مرقد امام اقدام به شعار و ایجاد اخلال کردند، آیت‌الله خامنه‌ای بلافاصله در ابتدای بیانات خود قاطعانه موضع گرفتند و تصریح کردند: «شنیدم، به من خبر دادند که امروز در اثنای سخنرانی جناب آقای حاج حسن آقای خمینی، کسانی سروصدا کردند. با این کار بنده مخالفم؛ با این نوع تخریب‌کردن‌ها و سروصدا کردن‌ها بنده موافق نیستم، من مخالفم، این را بدانند همه.» این نهیب نشان می‌دهد که شخص رهبر شهید همواره بر تکریم بیت امام تأکید داشتند و با این دست رویکرد‌های تخریبی سلیقه‌ای، که امروز در قالب کنایه‌های قرآنی بازتولید شده، فرسنگ‌ها فاصله داشتند.

پیام به چهره‌های داخلی؛ چه کسانی «مجاهد» و چه کسانی «قاعد» خوانده شدند؟

این تفکیک کنایه‌آمیز تنها دامن‌گیر بیت آیت الله خمینی نبود؛ بلکه برای هیات ترکیه نیز دقیقاً همین آیه ۹۵ سوره نساء خوانده شد تا شاید پیامی دیپلماتیک مبنی بر لزوم عبور از مواضع میانه و ورود جدی‌تر به میدان جهاد به آنکارا مخابره شود. این ایه به صراحت میگوید « هرگز مؤمنانی که بدون عذر از جهاد بازنشستند با آنان که به مال و جان در راه خدا جهاد کنند یکسان نخواهند بود»

در نقطه مقابل، برای چهره‌هایی همچون غلامعلی حداد عادل و اعضای دفتر رهبر شهید، لحن آیات کاملاً تسلی‌بخش و ستایش‌آمیز بود. برای آنها آیات ۱۵۳ تا ۱۵۷ سوره بقره تلاوت شد که می فرماید «‌ای اهل ایمان از صبر و نماز [برای حل مشکلات خود و پاک ماندن از آلودگی‌ها و رسیدن به رحمت حق]کمک بخواهید، زیرا خدا با صابران است؛ و به آنان که در راه خدا کشته می‌شوند مرده نگویید، بلکه [در عالم برزخ]دارای حیات‌اند، ولی شما [کیفیت آن حیات را]درک نمی‌کنید؛ و بی تردید شما را به چیزی اندک از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و کسان و محصولات [نباتی یا ثمرات باغ زندگی از زن و فرزند]آزمایش می‌کنیم؛ و صبرکنندگان را بشارت ده. همان کسانی که، چون بلا و آسیبی به آنان رسد گویند: ما مملوک خداییم و یقیناً به سوی او بازمی‌گردیم. آنانند که درود‌ها و رحمتی از سوی پروردگارشان بر آنان است و آنانند که هدایت یافته‌اند.»

هنگام حضور روسای قوا و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، آیه ۱۶۹ سوره آل عمران طنین‌انداز شد تا بر مقام رفیع شهادت صحه بگذارد: « هرگز گمان مبر آنان که در راه خدا کشته شدند مرده‌اند، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.»

پیام‌های تشویقی برای محور مقاومت و متحدان تهران

وقتی نوبت به کشور‌های دوست، محور مقاومت و گروه‌های هم‌پیمان رسید، انتخاب آیات به‌وضوح لحنی حماسی، تکریمی و سراسر پشتیبانی به خود گرفت.

برای هیات حزب‌الله لبنان همان ایه ای انتخاب شد که بر پرچم حزب الله نقش بسته و نام این گروه از آن الهام گرفته شده است ؛ آیات ۵۵ و ۵۶ سوره مائده که میفرماید «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ * وَمَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ»

بالای آرم پرچم حزب الله عبارت «فإن حزب‌الله هم الغالبون» نقش بسته است . آیه میگوید: سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [مانند علی بن ابی طالب‌اند]که همواره نماز را برپا می‌دارند و در حالی که در رکوعند [به تهیدستان]زکات می‌دهند؛ و کسانی که خدا و رسولش و مؤمنانی [چون علی بن ابی طالب]را به سرپرستی و دوستی بپذیرند [حزب خدایند]و یقیناً حزب خدا [در هر زمان و همه جا]پیروزند.

انتخاب این آیه برای هیات حزب الله در واقع سند متقنی است که نشان می دهد انتخاب آیات توسط هیات تشریفات مراسم تشییع تصادفی نبوده است .

برای هیات حماس و همچنین روسای علمای روسیه و هیات بنگلادش، آیه ۲۳ سوره احزاب انتخاب شد تا وفاداری آنها به عهد پایداری ستایش شود؛ «در میان مؤمنان مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بستند صادقانه ایستاده‌اند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند)، و بعضی دیگر در انتظارند؛ و هیچ گونه تغییرى در پیمان خود ندادند.»

نمایش دیپلماتیک آیات در مصلای تهران نشان داد که در ساختار فکری برگزارکنندگان، حتی یک مراسم سوگواری ملی و بین‌المللی نیز می‌تواند به ابزاری برای مرزبندی‌های عقیدتی و سیاسی تبدیل شود

برای هیات فاطمیون افغانستان آیه ۲۴ سوره احزاب هم اضافه شد: «.. لِیَجْزِیَ اللَّهُ الصَّادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ وَیُعَذِّبَ الْمُنَافِقِینَ إِنْ شَاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ کَانَ غَفُورًا رَحِیمًا»

ترجمه: تا سرانجام خدا صادقان را به سبب صدقشان پاداش دهد، و منافقان را اگر بخواهد عذاب کند یا [اگر توبه کنند]توبه آنان را بپذیرد؛ زیرا خدا همواره بسیار آمرزنده و مهربان است.

هنگام حضور خانواده سید حسن نصرالله و مغنیه، آیات ۱۳۹ تا ۱۴۱ سوره آل عمران قرائت شد تا حساب آنها از سایر مهمانان جدا شود؛ «و سستی نکنید و اندوهگین مشوید که شما اگر مؤمن باشید، برترید. اگر به شما آسیب و جراحتی رسید، آن گروه را نیز آسیب و جراحتی مانند آن رسید؛ و ما این روز‌ها را در میان مردم می‌گردانیم و خدا کسانی را که یمان آورده‌اند، مشخص کند و از میان شما گواهانی بگیرد؛ و خدا ستمکاران را دوست ندارد؛ و برای آن است که کسانی را که ایمان آورده‌اند تصفیه و پاک کند، و کافران را نابود نماید.» 

برای مشایخ و علمای فلسطین نیز آیه ۱ سوره اسراء تجلیل‌گر نماد مقاومت یعنی مسجدالاقصی بود: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ»

ترجمه: منزّه و پاک است آن که شبی بنده اش را از مسجدالحرام به مسجد الاقصی که پیرامونش را برکت دادیم، سیر داد، تا از نشانه‌های عظمت و قدرت خود را به او نشان دهیم؛ یقیناً او شنوا و داناست.

احمد مسعود (فرزند احمدشاه مسعود) نیز با آیه ۱۶۹ آل عمران («وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا...») مورد استقبال قرار گرفت. برای کشور‌های هم‌پیمان بلوک شرق و فدراسیون‌ها مانند چین و تاجیکستان، پیام نصرت الهی از طریق آیه ۱۲۶ سوره آل عمران ابلاغ شد: «وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَکُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ ۗ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

ترجمه: و خدا را جز بشارتی برای شما و برای آنکه دل هایتان به آن آرامش یابد، قرار نداد؛ و یاری و نصرت جز از سوی خدای توانای شکست ناپذیر و حکیم نیست.

همین نگاه راهبردی برای دبیرکل سازمان همکاری شانگهای با آیه ۷۶ سوره نساء برقرار بود: «فَلْیُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ ۚ وَمَنْ یُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا»

ترجمه: باید کسانی که زندگیِ زودگذرِ دنیا را با سرای جاویدان آخرت مبادله می‌کنند، در راه خدا بجنگند؛ و هر که در راه خدا بجنگد و کشته شود، یا بر دشمن پیروز گردد، پس پاداش بزرگی به او خواهیم داد.

برای هیات کردستان عراق آیه رحمت و بهشت (۲۹ و ۳۰ سوره فجر) قرائت شد: «فَادْخُلِی فِی عِبَادِی * وَادْخُلِی جَنَّتِی»

ترجمه: و در میان بندگان من درآی و در بهشت من داخل شو.

برای هیات پاکستان نیز آیه ۸۰ سوره اسراء خوانده شد: «وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَانًا نَصِیرًا»

ترجمه: و بگو که بارالها مرا به قدم صدق داخل و به قدم صدق خارج گردان و به من از جانب خود حجت روشنی که دائم یار و مددکار باشد عطا فرما.

گفتنی است، همین مضمون شهادت و پاداش مجاهدان برای رهبران شیعه پاکستان و مسلمانان گرجستان با آیات ۱۶۹ و ۱۷۰ آل عمران و برای هیات کنگو با آیه ۱۵۷ سوره آل عمران تکرار شد.

پیام‌های تند برای رقبای منطقه‌ای؛ از عربستان تا قطر

اما اوج «دیپلماسی قرآنی» مصلای تهران در برخورد با کشور‌های منطقه بود. برگزارکنندگان با انتخاب آیاتی خاص، پیام‌های سیاسی صریح و بعضاً تندی را به گوش این هیات‌ها رساندند. از میان کشورهای عربی خلیج فارس ، امارات ، کویت و بحرین هیچ هیاتی به ایران اعزام نکردند اما عربستان و قطر با وجود حملات ایران به خاک و منافع آنها در طول جنگ ، برای این مراسم اقدام به اعزام هیات دیپلماتیک کردند تا نشان دهند قرار نیست روابط بعد از جنگ سرد بماند .

انتخاب ایه همگام ورود هیات عربستانی هوشمندانه اما تند بود . هنگام حضور هیات عربستان سعودی، آیه ۱۳ سوره آل عمران قرائت شد که روایتی از تقابل ایمان و کفر در جنگ بدر و مغلوب شدن کافران با وجود برتری عددی است؛ پیامی که در فضای کنونی منطقه معنایی بسیار گزنده دارد: «قَدْ کَانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتَا ۖ فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَأُخْرَىٰ کَافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ ۚ وَاللَّهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشَاءُ ۗ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصَارِ»

ترجمه: نشانه و آیتی برای شما در این بود که، چون دو گروه با یکدیگر رو‌به‌رو شدند  گروهی در راه خدا جهاد می‌کردند و گروه دیگر کافر بودند، و گروه کافر مؤمنان را دو برابر خود به چشم می‌دیدند، و خدا توانایی و یاری دهد به هر که خواهد، و بدین آیت الهی اهل بصیرت عبرت جویند.

برای هیات‌های عراق و عمان، آیه ۲۹ سوره فتح قرائت شد که پیامی دوگانه از «شدت با کفار» و «رحمت میان مؤمنان» دارد؛ گویی یادآوری مرز‌های دوستی و دشمنی در عرصه بین‌الملل است: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ۚ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ ۖ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا ۖ سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ۚ ذَٰلِکَ مَثَلُهمْ فِی التَّوْرَاةِ ۚ وَمَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ ۗ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِیمًا»

ترجمه: محمّد، فرستاده خداست و کسانی که با او هستند بر کافران سرسخت و در میان خودشان با یکدیگر مهربانند، همواره آنان را در رکوع و سجود می‌بینی که پیوسته فضل و خشنودی خدا را می‌طلبند؛ نشانه آنان در چهره شان از اثر سجود پیداست، این است توصیف آنان در تورات، و، اما توصیفشان در انجیل این است که وجودشان، چون زراعتی است که جوانه‌های خود را رویانده پس تقویتش کرده تا ستبر و ضخیم شده، و در نتیجه بر ساقه هایش ایستاده است، به طوری که دهقانان رابه تعجب می‌آورد تا خدا به وسیله مؤمنان، کافران را به خشم آورد.خدا به کسانی از آنان که ایمان آورده و کار‌های شایسته انجام داده‌اند، آمرزش و پاداشی بزرگ وعده داده است.

هند در دوره نخست وزیری نارندرا مودی به شریک راهبردی اسراییل تبدیل شده . هیات هند با آیه ۱۷۳ سوره آل عمران مواجه شد که به منافقان و نفوذی‌های دشمن اشاره دارد: «الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِیمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ»

ترجمه: همان کسانی که مردمِ به آنان گفتند: لشکری انبوه از مردم برای جنگ با شما گرد آمده‌اند، از آنان بترسید. ولی بر ایمانشان افزود، و گفتند: خدا ما را بس است، و او نیکو وکیل و است.

برای هیات قطر، آیه ۲ سوره فتح تلاوت شد که در بستری کنایه‌آمیز از «گذشتن از گناهان» سخن می‌گوید: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ وَیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَیَهْدِیَکَ صِرَاطًا مُسْتَقِیمًا»

ترجمه: تا خدا از گناه گذشته و آینده تو در گذرد و نعمت خود را بر تو به حد کمال رساند و تو را به راه مستقیم هدایت کند.

برای هیات دولت لبنان (جدای از حزب‌الله)، آیه ۶۶ سوره نساء طنین افکند که به کوتاهی و نافرمانی امت‌های پیشین از دستور جهاد اشارت دارد: «وَلَوْ أَنَّا کَتَبْنَا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیَارِکُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ ۖ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا یُوعَظُونَ بِهِ لَکَانَ خَیْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِیتًا»

ترجمه: اگر به آنان دستور می‌دادیم: «خود را به قتل برسانید»، و یا: «از خانه‌ها خود، بیرون روید»، تنها عدّه کمی از آنها به آن عمل می‌کردند؛ و اگر اندرز‌هایی را که به آنان داده می‌شد انجام می‌دادند، برای آنها بهتر بود؛ و موجب تقویت آنها می‌شد؛ و در نهایت، تندترین خطابه قرآنی سهم هیات بلغارستان شد که آیه ۴۸ سوره احزاب صراحتاً در حضور آنان عدم اطاعت از کافران و منافقان را فریاد زد: «وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَالْمُنَافِقِینَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ وَکَفَىٰ بِاللَّهِ وَکِیلًا»

ترجمه: و از کافران و منافقان اطاعت مکن و آزارشان را واگذار و بر خدا توکل کن، و کافی است که خدا نگهبان و کارساز باشد.

قرآن؛ ابزار وحدت یا مرزبندی سیاسی؟

فراتر از رمزگشایی از تک‌تک آیات، پرسش متوجه هویت و جایگاه طراحان این ایده است؛ کانون یا گروه برگزارکننده‌ای که در اتاق فرمان تریبون مراسم نشسته‌اند، اصلاً چه کسانی هستند که به خود اجازه می‌دهند این‌گونه به هیأت‌های رسمی داخلی و خارجی کنایه بزنند؟ این افراد یا مجموعه‌ها، دقیقاً چه مسئولیتی در ساختار دیپلماسی رسمی کشور یا مدیریت سیاست داخلی دارند که بی‌مهابا دست به چنین طبقه‌بندی‌های هزینه‌زایی می‌زنند؟ انتخاب آیه کنایه‌آمیز برای رقبای منطقه‌ای یا بازیگران خاکستری، آن‌هم در شرایطی که دستگاه دیپلماسی در پی تنش‌زدایی و تثبیت ثبات است، چه معنایی جز اخلال در روابط بین‌الملل دارد؟ آیا این جریان از تبعات سنگین داخلی و خارجی این رویه تخریبی بر منافع ملی باخبر است یا منافع گروهی خود را مقدم بر هر تشریفات و مصلحت کلانی می‌داند؟

نمایش دیپلماتیک آیات در مصلای تهران نشان داد که در ساختار فکری برگزارکنندگان، حتی یک مراسم سوگواری ملی و بین‌المللی نیز می‌تواند به ابزاری برای مرزبندی‌های عقیدتی و سیاسی تبدیل شود. اما مسئله اساسی اینجاست که وقتی آیات الهی به جای تالیف قلوب و ایجاد همبستگی، برای طعنه‌زدن به جریان‌های داخلی و خط‌کشی‌های بین‌المللی به کار گرفته می‌شوند، کارکرد اصلی خود را از دست می‌دهند. همان‌طور که سخنگوی جبهه اصلاحات هشدار داد، فروکاستن کلام وحی به ابزاری برای تفکیک «خودی و غیرخودی»، نه تنها به تسلی دل‌های داغ‌دار و هم‌گرایی ملی کمکی نمی‌کند، بلکه شکاف‌های موجود را عمیق‌تر کرده و افق وحدت ملی را تاریک‌تر و دور از دسترس می‌سازد.