طرح مجلس؛ نفع ملی یا نفع جناحی؟/ آیا این مصوبه واقعا تحریم‌ها را لغو می‌کند؟


18 آذر 1399 - 08:30
5fcefa23e2ad8_5fcefa23e2ade
یک کارشناس اقتصاد سیاسی بین الملل گفت: واقعیت این است که طرح مجلس نه تنها موجب تقویت مواضع دولت نخواهد شد، بلکه جایگاه و مواضع ایران را به شدت دچار ضعف و مخاطره می کند.

 پس از ترور شهید محسن فخری زاده دانشمند کشورمان مجلس شورای اسلامی در اقدامی  کلیات و جزئیات طرح «اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها و صیانت از حقوق ملت ایران» را به تصویب رساندند اقدامی که با واکنش های گسترده ای در داخل روبرو شد. دولت می گوید این طرح بدون مشورت با دولت تصویب شده و این مصوبه مانع رفع تحریم ها می شود. از سوی دیگر موافقان این طرح می گویند که بازی یک طرفه به پایان رسیده و طرف مقابل هم باید هزینه دهد. با این موجی از مخالفت ها و حمایت ها معلوم نیست در آینده سرنوشت این مصوبه چه خواهد شد و آیا در صورت اجرای آن در این شرایط حساس اوضاع به نفع ایران تمام خواهد شد یا ضرر آن؟ در همین راستا با دکتر علیرضا سلطانی استاد دانشگاه و کارشناس اقتصاد سیاسی بین الملل گفتگو کرده ایم که در ادامه مشروح آن را می خوانید:

فرایند مناسبات ایران و آمریکا را پس از مسجل شدن انتخاب بایدن به عنوان رئیس جمهور جدید آمریکا چگونه ارزیابی می کنید؟

پس از مشخص شدن نتایج انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده آمریکا و پیدا شدن نشانه هایی مبنی بر پیروزی جو بایدن در این انتخابات، این تصور تقویت شد که با استقرار دموکرات ها در کاخ سفید، مشکلات تهران و واشنگتن و موضوع بازگشت آمریکا به برجام و همچنین رفع تحریم ها در مسیر حل شدن قرار دارند. این تصور ناشی از شعارهای اعلامی بایدن مبنی بر بازگشت به برجام پیش از انتخابات سوم نوامبر در آمریکا  بود که چندان هم نادرست نبود و به نظر می رسید و می رسد که بایدن در این زمینه جدی است چون خود او به عنوان معاون رئیس جمهور آمریکا در دوره اوباما از طراحان آن به شمار می رفت و بارها از خروج ترامپ از برجام انتقاد کرده بود و این اقدام را به ضرر آمریکا و اعتبار آن دانسته بود. اما با گذشت زمان این تصور تا حد زیادی رنگ باخت چرا که عواملی در آمریکا و خارج از آن فعال شدند که در صدد کارشکنی و ایجاد مانع برای این مهم برآمدند.

با این وجود اما معتقدم که یکی از دستورات اجرایی اولیه بایدن در بدو ورود به کاخ سفید بازگشت به این برجام خواهد بود اما باید توجه داشت که این بازگشت لزوما به معنای رفع تحریم های وضع شده علیه ایران در دوران دونالد ترامپ نیست چرا که بایدن متناسب با رفتار ایران و پیشرفت مذاکرات در حوزه های دیگر ،فرآیند رفع این تحریم ها به صورت برنامه ریزی شده و هدفمند دنبال خواهد کرد و از این فرصت نهایت بهره برداری را خواهد برد.

آیا تصویب طرح مجلس می تواند مسیر بازگشت آمریکا به برجام را تسهیل کند؟

شرایطی که ایران در حال حاضر تجربه می کند، تحت تاثیر تحریم های اقتصادی بسیار  شکننده و حساس است.  وضعیت اقتصادی بسیار سخت و طاقت فرسا می باشد به گونه ای که حتی با بازگشت آمریکا به برجام نیز انتظار می رود که فشارهای روانی به سرعت کاهش پیدا کند و شرایط اقتصادی به حالت عادی برگردد. چرا که شاهد فعال شدن جریان های خارجی علیه ایران همزمان با استقرار جو بایدن در کاخ سفید خواهیم بود. همانطور که اشاره شد هدف این جریان ها بالا بردن هزینه های بازگشت آمریکا به برجام و رفع تحریم ها است. شاید اگر ترامپ همچنان در کاخ سفید حضور داشت این فشارها از سوی چنین جریان هایی وجود نداشت؛ چرا که آنها معتقد بودند با حضور ترامپ در کاخ سفید دیگر نیازی به اعمال فشار از سوی آنها نیست و خود ترامپ مسیر فشارها علیه ایران را در پیش خواهد گرفت. با وجود چنین فضا و شرایطی تصویب "طرح اقدام راهبردی ایران برای لغو تحریم ها"  جای تأمل و تعجب دارد. هر چند باید بپذیریم جریان هایی در ایران وجود دارند که با بازگشت آمریکا به برجام و مذاکرات احتمالی بین تهران و واشنگتن موافق نیستند و برای تغییر فضای کنونی تلاش می کنند.

استدلال اصلی مخالفان دولت و طرفداران مجلس برای تصویب این طرح در این شرایط حساس چیست؟

اگر استدلال اصلی آنها قوی کردن دولت و بالا بردن قدرت چانه زنی برای بازگشت آمریکا به برجام و لغو تحریم ها است که باید گفت چنین چیزی منطقی به نظر نمی رسد. زمان تصویب این طرح نیز جای سوال و ابهام دارد؛ شش ماه از عمر مجلس یازدهم می گذرد و این طرح می توانست قبل از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا به تصویب نمایندگان مجلس برسد. اما واقعیت این است که جریان حاکم بر مجلس یازدهم احتمال پیروزی بایدن در انتخابات را بسیار کم می دانستند و گرنه زودتر از اینها دست به این اقدام می زدند. با این حال باور عمومی این است که این اقدام بر خلاف عنوان آن که طرحی راهبردی برای لغو تحریم ها می باشد، نه تنها راهبردی نیست بلکه زمینه تداوم تحریم ها و به تأخیر انداختن را دنبال می کند و در راستای منافع ملی نیست.

چه اهداف واقعی در پساپرده این حرکت وجود دارد؟ 

به نظر می رسد که اهداف سیاسی در اولویت باشند که به صورت ناشیانه، هیجانی و عیان بروز و ظهور پیدا کرد که تبعات آن می تواند خطراتی را متوجه منافع و وضعیت اقتصادی کشور کند. البته شاهد بودیم که پس از تصویب این طرح وضعیت اقتصادی و بازار چه واکنشی به این موضوع نشان داد. به باور موافقان این طرح موضع دولت ایران در قبال آمریکا و سیاست های این کشور در بازگشت به برجام تقویت خواهد شد؛ اما واقعیت این است که این طرح نه تنها موجب تقویت مواضع دولت نخواهد شد، بلکه جایگاه و مواضع ایران را به شدت دچار ضعف و مخاطره می کند. مهمتر اینکه موقعیت و قدرت مانور لابی های عربی و اسرائیلی را که به شدت به دنبال جلوگیری از ورود آمریکا به برجام هستند را تقویت می کند.

به تقویت موقعیت و قدرت لابی های عربی و اسرائیلی در تصویب طرح مجلس اشاره کردید؛ چه عواملی سبب افزایش نفوذ و قدرت آنها در صورت اجرایی شدن این طرح خواهد شد؟

به این دلیل که پیام این اقدام و واکنش هایی که نهادهای مختلف حاکمیت در ایران به آن نشان دادند، به نوعی عیان کردن و رسمیت بخشیدن به وجود شکاف در ایران نسبت به برجام، رفع تحریم ها، سیاست ایران در حوزه خارجی و استقرار دولت جدید در آمریکا است.شاید اگر این طرح تصویب نمی شد فضای سیاسی ایران برای دولت جدید آمریکا و جریان های سیاسی ضدایرانی در دنیا آنقدر آشکار و شفاف نمی شد. اما با تصویب این لایحه و مخالفتی که دولت و دیگر مجموعه ها با آن داشتند عملا این موضوع به وجود شکاف در حاکمیت ایران دامن زد. چنین وضعیتی می تواند به نفع لابی های مخالف بازگشت آمریکا به برجام و حتی مطلوب تیم سیاسی بایدن باشد تا دست این کشور را برای اقداماتی که حتی پیش بینی نمی کردند، بازتر کند.

اگر طرح مجلس یک تاکتیک هماهنگ شده، هدفمند و برنامه ریزی شده بین نهادهای حاکمیت بود شاید قابل دفاع بود چه اینکه دولت و تیم دیپلماسی می توانست از آن برای چانه زنی در مذاکرات آینده استفاده کند اما واقعیت این است که نوع موضع گیری ها در حمایت و انتقاد از این طرح توسط مراجع رسمی کشور، پیام واضح و آشکاری به جهان مخابره کرده که در ایران همچنان وحدت نظر و اجماع نظری در مورد برجام و آینده ان وجود ندارد و این رفتار نمی تواند قابل اعتماد باشد و چرا که با تغییر دولت ممکن است سیاست های ایران تغییر یابد. بنابراین باید اشاره کنم که این طرح موجب افزایش هزینه ها، سخت تر شدن مسیر آمریکا برای بازگشت به برجام و از همه مهمتر رفع تحریم ها خواهد بود.

پس فرایند بازگشت آمریکا به برجام با این شرایط سخت خواهد بود؟

معتقدم که بازگشت آمریکا به برجام عملی خواهد شد اما رفع تحریم ها با این طرح ها و اقدامات بسیار سخت و طاقت فرسا خواهد بود و مانع از این خواهد شد که ایران از فرصت پیروزی دموکرات ها در انتخابات و خروج ترامپ از کاخ سفید با کمترین هزینه بهره برداری لازم را داشته باشد. لابی عربی ـ اسرائیلی به شدت به دنبال جلوگیری از تصمیم بایدن برای ورود به برجام است و در این مسیر از هیچ کوشش و تلاشی دریغ نخواهد کرد؛ از ترور شهید فخری زاده گرفته تا اقدامات دیگر که می تواند بسیار مخاطره انگیزتر هم باشد. به همین دلیل انتظار می رود که جریان های سیاسی در ایران در رقابت های سیاسی داخلی خواسته یا ناخواسته، هدفمند و یا غیرهدفمند، آگاهانه و ناآگاهانه به تقویت مواضع و اهداف لابی عربی ـ اسرائیلی کمک نکنند و اجازه دهند مسیر و فرصتی که ایجاد شده با تدبیر و دیپلماسی دنیال شده و موانع و چالش های جدید ایجاد نگردد.

در این برهه حساس پیش از پیش ضروری است تا منافع اقتصاد کلان کشور، وضعیت شکننده اقتصاد خانواده های ایرانی در نظر گرفته شود. بنابراین باید مانع از آن شویم تا رقابت های سیاسی برای انتخابات خردادماه 1400 کشور را با تهدید مواجه کند.

اگر طرح مجلس یک تاکتیک هماهنگ شده، هدفمند و برنامه ریزی شده بین نهادهای حاکمیت بود شاید قابل دفاع بود چه اینکه دولت و تیم دیپلماسی می توانست از آن برای چانه زنی در مذاکرات آینده استفاده کند

 رویه مشخص ایران در این برهه زمانی حساس و پراهمیت باید مبتنی بر چه اصولی باشد تا زمینه تأمین حداکثر منافع کشور فراهم گردد؟

آنچه در درجه اول اهمیت قرار دارد حفظ برجام و حراست از آن است. مصوبه اخیر مجلس بر خلاف این مهم در صدد تضعیف و پایان دادن به آن است. برجام برای ایران مواهب و دستاوردهای زیادی داشته است اگرچه به سیاست خارجی دولت آقای روحانی این انتقاد وارد است که به اندازه جدیت و همت برای امضای برجام، در حفاظت و حراست از آن و به ثمر رساندن آن همت نشان نداد و خروج آمریکا از برجام را تسهیل کرد اما واقعیت این است که برجام و مقاومت ایران برای حفظ آن پس از خروج آمریکا، سیاست ها و برنامه های دولت ترامپ برای ایجاد اجماع جهانی علیه ایران را به هم ریخت. ترامپ پیش بینی می کرد با خروج از برجام، ایران نیز از برجام خارج شده و زمینه بازگشت تحریم های سازمان ملل و شورای امنیت و در نتیجه ایجاد اجماع جهانی دوباره علیه ایران فراهم می شود اما مقاومت ایران برنامه ترامپ را به هم ریخت به گونه ای موجب شد راسا تحریم ها علیه ایران را عملیاتی کند و در اعمال فشار و تحریم علیه ایران تنها بماند و برای اولین بار متحدین سنتی خود را هم از دست بدهد. خوشبختانه با وجود فشارهای داخلی و خارجی ایران در برجام ماند و از برجام برای مانعی برای مقابله با سیاست های آمریکا استفاده کرد. بنابراین تاکنون حداقل استفاده برجام برای ایران، خنثی کردن تحرکات آمریکا برای ایجاد اجماع جهانی علیه ایران بوده است که این رویکرد باید تداوم پیدا کند. در شرایط کنونی که بایدن قصد بازگشت به برجام را دارد باید از برجام برای محدود کردن تمایلات جهت مهار ایران استفاده کرد. در غیر این صورت و با خروج ایران از این توافق راه برای فشار بیشتر و اجماع جهانی علیه کشورمان باز خواهد شد و ممکن است ایران مجبور به پرداخت هزینه سنگینی برای کنترل و مهار این فشارها شود.

نکته مهمی که در این بین باید بدان اشاره کرد این است که در شرایط کنونی متحدان سنتی آمریکا یعنی اروپایی ها و یا حتی چین و روسیه ممکن است از پایان برجام کنونی استقبال کنند تا شاید در آینده شرایط برای توافق بزرگتر و کلی تر فراهم شود. اگر ایران به حفظ برجام ادامه دهد مواضع دولت بایدن نیز نشان می دهد که آنها خود را برای بازگشت به این توافق متعهد می دانند. اما مساله دیگری که وجود دارد این است که با وجود فشار لابی ها برای دولت او ایده آل این است که علاوه بر مساله هسته ای ایران او به یک توافق جامع تری با ایران دست یابد که موضوعات دیگری چون نفوذ منطقه ای و برنامه موشکی ایران را نیز در بر گیرد. در این بین برجام شاید مانع از این شود تا دولت آمریکا به خواسته خود برسد.

 نگاه کشورهای اروپایی به برجام و همکاری با تیم بایدن چگونه است؟

کشورهای اروپایی که دیگر ترامپ را در کاخ سفید نمی بینند و نگرانی از تشدید منازعات بین تهران و واشنگتن ندارند شاید بدشان نمی آید تا برجام به پایان برسد و به توافق جامع تر و کامل تری به کمک تیم بایدن و با توجه به فشارهای اقتصادی در داخل ایران دست یابند.

 دلیل وجود چنین نگاهی در کشورهایی چون چین و روسیه که به ایران نزدیک تر هستند چیست؟

روسیه و چین نیز شاید موافق از بین رفتن برجام کنونی باشند؛ چرا که با خروج ایران دو کشور دیگر تعهدی نسبت به تهران نداشته و نخواهند داشت. از طرفی با بازگشت تحریم های سازمان ملل علیه ایران نیز این دو کشور ایران را مقصر اصلی این شرایط معرفی خواهند کرد و اقدامی هم برای جلوگیری از بازگشت تحریم ها علیه ایران انجام نخواهند داد. از همین رو ضرورت ایجاب می کند که ایران با توجه به مواضع آمریکا برای بازگشت به برجام این توافق را همچنان حفظ کند و دولت آمریکا را برای ورود به این توافق کمک کند. با وجود برجام هم مذاکرات احتمالی به موضوع هسته ای محدود می شود و حداقل در یک مرحله چالش ایران و آمریکا حل می شود و این حل منوط به دیگر موضوعات نخواهد شد و این به تثبیت شرایط کنونی بین ایران و آمریکا کمک می کند.

در کنار این مسائل ایران چه مواضع و سیاست های مهم دیگری باید اتخاذ کند که هزینه کمتری برای حفظ برجام پرداخت نماید؟

در حال حاضر بیشترین تلاش ها برای هم زدن برجام از سوی کشورهای عربی صورت می گیرد. این در حالی است که در سالهای گذشته رژیم صهیونیستی بیشترین فشارها را در این زمینه وارد می کرد اما اخیرا اتحاد نانوشته ای بین کشورهای عربی و اسرائیل پدید آمد که البته در ایجاد چنین اتحادی ایران نیز بی تاثیر نبوده است. اینکه دشمنی اعراب منطقه از اسرائیل به سمت ایران تغییر یافته یک ناکامی بزرگ برای سیاست خارجی ایران به حساب می آید. با این وجود زمینه از هم گسستن این اتحاد می تواند بازگرداندن اعتماد و اطمینان کشورهای عربی به ایران باشد. ریشه اصلی مشکلات خارجی ایران در سالهای اخیر در منطقه و در بین کشورهای عربی منطقه خلیج فارس است. ایران باید در راستای حل و فصل مشکلات خود با غرب و آمریکا تلاش کند تا اعتماد و اطمینان کشورهای عربی منطقه را جلب کند و موجبات از بین بردن رویکرد تخاصمی این کشورها را نسبت به خود رفع کند تا در نهایت از بار فشارهای غرب علیه ایران کاسته شود. در واقع رمز کاهش فشارهای آمریکا و غرب علیه ایران در گرو این مساله است که سیاست کشورهای عربی منطقه نسبت به ایران دچار تغییر شود و تعامل موجبات همکاری های جدید را فراهم آورند. در صدر این کشورها نیز عربستان سعودی قرار دارد. تاکید می شود کلید کاهش فشارهای حداکثری علیه ایران در منطقه و در گرو بازتعریف مناسبات منطقه ای به خصوص عربستان سعودی است.

علاوه بر این ایران به جای اینکه با طرح مسائل مثل خروج از برجام به سمت خراب کردن ارتباطات نیم بند خود با اروپا و غلتاندن آنها به دامن آمریکا و اسرائیل حرکت کند، باید تلاش کند تا تعاملات و ساز و کارهایی که در دو سال اخیر و پس از خروج آمریکا از برجام با اروپا داشته، ادامه دهد و در پی فعال کردن مکانیزم هایی چون اینستکس برای تراکنش های مالی باشد. استفاده از ظرفیت کشورهای اروپایی برای تشویق هر چه بیشتر آمریکا برای بازگشت به برجام و رفع موثر و سریع تحریم ها می تواند از جمله سیاست های دیگری باشد که ایران می تواند آن را دنبال کند. کشورهای اروپایی تا به امروز حداقل به ظاهر هم شده خود را متعهد به بندهای این توافق دانسته اند. رایزنی با لابی روسیه و چین نیز از دیگر موارد مهم است و در چند ماه آینده ایران باید با آنها تعامل داشته باشد. استفاده از کارت این دو کشور برای بازگشت آمریکا به برجام می تواند برای ایران مهم به شمار رود.

در کنار این موارد اقدامات اعتمادساز و اطمینان ساز از سوی ایران در یک فرآیند زمانی 4 تا 6 ساله برای بنگاه ها و شرکت های تجاری و اقتصادی خارجی نیز  قابل توجه است. یکی از انتقاداتی که به برجام وارد می شد این بود که نتوانست زمینه بازگشت شرکت ها و بنگاه های خارجی به ایران رافراهم کند. این انتقاد درست است اما واقعیت این است برجام و زمان کوتاه اجرای آن نتوانست اعتماد بانک ها و بنگاه های بین المللی را برای بازگشت به ایران کاملا ایجاد کند. این مساله با آمدن ترامپ و خروج آمریکا از برجام به تأیید رسید. بنابراین می توان دریافت که چنین ذهنیتی در شرایط فعلی هم بنگاه های اقتصادی را تحت تأثیر خود قرار داده است. اگر رفتارها، رویکردها و سیاست های ایران به گونه ای باشد که بنگاه های اقتصادی نسبت به بازگشت آمریکا به برجام بی اعتماد باشند در صورت بازگشت آمریکا به برجام و اعلام ظاهری رفع تحریم ها عملا اقدامی از سوی آنها برای سرمایه گذاری صورت نخواهد گرفت. اگر اعتماد این شرکت ها و بنگاه های اقتصادی نسبت به ایران جلب شود خود آنها در نهایت به یک لابی قدرتمندی تبدیل خواهند شد که به دولت های اروپایی و آمریکا فشار وارد کنند که محدودیت ها و فشارها علیه ایران را کنار بگذارند تا امکان بازگشتشان به ایران فراهم شود. واقعیت این است که بخشی از عدم بازگشت شرکت های اقتصادی به ایران ناشی از بی اعتمادی آنها به ایران بوده است. بخش مهم دیگر آن این بود که پیام و رویکرد قابل مشخص و موثری از دولت های خود برای بازگشت به ایران دریافت نکرده اند.

اقدام دیگری که انجام آن در ماه های آینده ضروری است استفاده رسانه ای ایران برای بیان مواضع است. حقانیت و مظلومیت ایران در قبال برجام باید با استفاده از ظرفیت رسانه ای مطرح شود. برای افکار بین المللی این گونه باید القا شود که جمهوری اسلامی ایران علی رغم آمریکا همواره به تعهدات خود پایبند بوده و طرفدار حل مسالمت آمیز مسائل و تنش های منطقه ای بوده است. استفاده از تریبون های داخلی و بین المللی در راستای بیان چنین مواضعی در نهایت منجر به تقویت موضع ایران خواهد شد.

در پایان جمع بندی خود را بفرمایید؟

رفتار ایران در ماه های آینده برای گذار از این شرایط سخت بسیار مهم است. این رفتار قطعا باید فعال مدبرانه و توام با ابتکار عمل باشد و از هرگونه رفتارهای هیجانی و احساسی به دور باشد. نگاه صفر و صدی باید کنار گذاشته شود و به برجام به عنوان فرصتی برای عبور از فشارهای حداکثری نگاه شود. قطعا در این مسیر عوامل و جریان های زیادی کارشکنی خواهند کرد اما مهم رفتار واقعی و عملی ایران است. منافع ملی، کلان و پایدار کشور نباید قربانی رقابت های سیاسی زودگذر شود.

 

یک کارشناس اقتصاد سیاسی بین الملل گفت: واقعیت این است که طرح مجلس نه تنها موجب تقویت مواضع دولت نخواهد شد، بلکه جایگاه و مواضع ایران را به شدت دچار ضعف و مخاطره می کند.

پایگاه خبری خبر فوری (khabarfoori.com)

5fcefa23e2ad8_5fcefa23e2ade
18 آذر 1399 - 08:30

 پس از ترور شهید محسن فخری زاده دانشمند کشورمان مجلس شورای اسلامی در اقدامی  کلیات و جزئیات طرح «اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها و صیانت از حقوق ملت ایران» را به تصویب رساندند اقدامی که با واکنش های گسترده ای در داخل روبرو شد. دولت می گوید این طرح بدون مشورت با دولت تصویب شده و این مصوبه مانع رفع تحریم ها می شود. از سوی دیگر موافقان این طرح می گویند که بازی یک طرفه به پایان رسیده و طرف مقابل هم باید هزینه دهد. با این موجی از مخالفت ها و حمایت ها معلوم نیست در آینده سرنوشت این مصوبه چه خواهد شد و آیا در صورت اجرای آن در این شرایط حساس اوضاع به نفع ایران تمام خواهد شد یا ضرر آن؟ در همین راستا با دکتر علیرضا سلطانی استاد دانشگاه و کارشناس اقتصاد سیاسی بین الملل گفتگو کرده ایم که در ادامه مشروح آن را می خوانید:

فرایند مناسبات ایران و آمریکا را پس از مسجل شدن انتخاب بایدن به عنوان رئیس جمهور جدید آمریکا چگونه ارزیابی می کنید؟

پس از مشخص شدن نتایج انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده آمریکا و پیدا شدن نشانه هایی مبنی بر پیروزی جو بایدن در این انتخابات، این تصور تقویت شد که با استقرار دموکرات ها در کاخ سفید، مشکلات تهران و واشنگتن و موضوع بازگشت آمریکا به برجام و همچنین رفع تحریم ها در مسیر حل شدن قرار دارند. این تصور ناشی از شعارهای اعلامی بایدن مبنی بر بازگشت به برجام پیش از انتخابات سوم نوامبر در آمریکا  بود که چندان هم نادرست نبود و به نظر می رسید و می رسد که بایدن در این زمینه جدی است چون خود او به عنوان معاون رئیس جمهور آمریکا در دوره اوباما از طراحان آن به شمار می رفت و بارها از خروج ترامپ از برجام انتقاد کرده بود و این اقدام را به ضرر آمریکا و اعتبار آن دانسته بود. اما با گذشت زمان این تصور تا حد زیادی رنگ باخت چرا که عواملی در آمریکا و خارج از آن فعال شدند که در صدد کارشکنی و ایجاد مانع برای این مهم برآمدند.

با این وجود اما معتقدم که یکی از دستورات اجرایی اولیه بایدن در بدو ورود به کاخ سفید بازگشت به این برجام خواهد بود اما باید توجه داشت که این بازگشت لزوما به معنای رفع تحریم های وضع شده علیه ایران در دوران دونالد ترامپ نیست چرا که بایدن متناسب با رفتار ایران و پیشرفت مذاکرات در حوزه های دیگر ،فرآیند رفع این تحریم ها به صورت برنامه ریزی شده و هدفمند دنبال خواهد کرد و از این فرصت نهایت بهره برداری را خواهد برد.

آیا تصویب طرح مجلس می تواند مسیر بازگشت آمریکا به برجام را تسهیل کند؟

شرایطی که ایران در حال حاضر تجربه می کند، تحت تاثیر تحریم های اقتصادی بسیار  شکننده و حساس است.  وضعیت اقتصادی بسیار سخت و طاقت فرسا می باشد به گونه ای که حتی با بازگشت آمریکا به برجام نیز انتظار می رود که فشارهای روانی به سرعت کاهش پیدا کند و شرایط اقتصادی به حالت عادی برگردد. چرا که شاهد فعال شدن جریان های خارجی علیه ایران همزمان با استقرار جو بایدن در کاخ سفید خواهیم بود. همانطور که اشاره شد هدف این جریان ها بالا بردن هزینه های بازگشت آمریکا به برجام و رفع تحریم ها است. شاید اگر ترامپ همچنان در کاخ سفید حضور داشت این فشارها از سوی چنین جریان هایی وجود نداشت؛ چرا که آنها معتقد بودند با حضور ترامپ در کاخ سفید دیگر نیازی به اعمال فشار از سوی آنها نیست و خود ترامپ مسیر فشارها علیه ایران را در پیش خواهد گرفت. با وجود چنین فضا و شرایطی تصویب "طرح اقدام راهبردی ایران برای لغو تحریم ها"  جای تأمل و تعجب دارد. هر چند باید بپذیریم جریان هایی در ایران وجود دارند که با بازگشت آمریکا به برجام و مذاکرات احتمالی بین تهران و واشنگتن موافق نیستند و برای تغییر فضای کنونی تلاش می کنند.

استدلال اصلی مخالفان دولت و طرفداران مجلس برای تصویب این طرح در این شرایط حساس چیست؟

اگر استدلال اصلی آنها قوی کردن دولت و بالا بردن قدرت چانه زنی برای بازگشت آمریکا به برجام و لغو تحریم ها است که باید گفت چنین چیزی منطقی به نظر نمی رسد. زمان تصویب این طرح نیز جای سوال و ابهام دارد؛ شش ماه از عمر مجلس یازدهم می گذرد و این طرح می توانست قبل از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا به تصویب نمایندگان مجلس برسد. اما واقعیت این است که جریان حاکم بر مجلس یازدهم احتمال پیروزی بایدن در انتخابات را بسیار کم می دانستند و گرنه زودتر از اینها دست به این اقدام می زدند. با این حال باور عمومی این است که این اقدام بر خلاف عنوان آن که طرحی راهبردی برای لغو تحریم ها می باشد، نه تنها راهبردی نیست بلکه زمینه تداوم تحریم ها و به تأخیر انداختن را دنبال می کند و در راستای منافع ملی نیست.

چه اهداف واقعی در پساپرده این حرکت وجود دارد؟ 

به نظر می رسد که اهداف سیاسی در اولویت باشند که به صورت ناشیانه، هیجانی و عیان بروز و ظهور پیدا کرد که تبعات آن می تواند خطراتی را متوجه منافع و وضعیت اقتصادی کشور کند. البته شاهد بودیم که پس از تصویب این طرح وضعیت اقتصادی و بازار چه واکنشی به این موضوع نشان داد. به باور موافقان این طرح موضع دولت ایران در قبال آمریکا و سیاست های این کشور در بازگشت به برجام تقویت خواهد شد؛ اما واقعیت این است که این طرح نه تنها موجب تقویت مواضع دولت نخواهد شد، بلکه جایگاه و مواضع ایران را به شدت دچار ضعف و مخاطره می کند. مهمتر اینکه موقعیت و قدرت مانور لابی های عربی و اسرائیلی را که به شدت به دنبال جلوگیری از ورود آمریکا به برجام هستند را تقویت می کند.

به تقویت موقعیت و قدرت لابی های عربی و اسرائیلی در تصویب طرح مجلس اشاره کردید؛ چه عواملی سبب افزایش نفوذ و قدرت آنها در صورت اجرایی شدن این طرح خواهد شد؟

به این دلیل که پیام این اقدام و واکنش هایی که نهادهای مختلف حاکمیت در ایران به آن نشان دادند، به نوعی عیان کردن و رسمیت بخشیدن به وجود شکاف در ایران نسبت به برجام، رفع تحریم ها، سیاست ایران در حوزه خارجی و استقرار دولت جدید در آمریکا است.شاید اگر این طرح تصویب نمی شد فضای سیاسی ایران برای دولت جدید آمریکا و جریان های سیاسی ضدایرانی در دنیا آنقدر آشکار و شفاف نمی شد. اما با تصویب این لایحه و مخالفتی که دولت و دیگر مجموعه ها با آن داشتند عملا این موضوع به وجود شکاف در حاکمیت ایران دامن زد. چنین وضعیتی می تواند به نفع لابی های مخالف بازگشت آمریکا به برجام و حتی مطلوب تیم سیاسی بایدن باشد تا دست این کشور را برای اقداماتی که حتی پیش بینی نمی کردند، بازتر کند.

اگر طرح مجلس یک تاکتیک هماهنگ شده، هدفمند و برنامه ریزی شده بین نهادهای حاکمیت بود شاید قابل دفاع بود چه اینکه دولت و تیم دیپلماسی می توانست از آن برای چانه زنی در مذاکرات آینده استفاده کند اما واقعیت این است که نوع موضع گیری ها در حمایت و انتقاد از این طرح توسط مراجع رسمی کشور، پیام واضح و آشکاری به جهان مخابره کرده که در ایران همچنان وحدت نظر و اجماع نظری در مورد برجام و آینده ان وجود ندارد و این رفتار نمی تواند قابل اعتماد باشد و چرا که با تغییر دولت ممکن است سیاست های ایران تغییر یابد. بنابراین باید اشاره کنم که این طرح موجب افزایش هزینه ها، سخت تر شدن مسیر آمریکا برای بازگشت به برجام و از همه مهمتر رفع تحریم ها خواهد بود.

پس فرایند بازگشت آمریکا به برجام با این شرایط سخت خواهد بود؟

معتقدم که بازگشت آمریکا به برجام عملی خواهد شد اما رفع تحریم ها با این طرح ها و اقدامات بسیار سخت و طاقت فرسا خواهد بود و مانع از این خواهد شد که ایران از فرصت پیروزی دموکرات ها در انتخابات و خروج ترامپ از کاخ سفید با کمترین هزینه بهره برداری لازم را داشته باشد. لابی عربی ـ اسرائیلی به شدت به دنبال جلوگیری از تصمیم بایدن برای ورود به برجام است و در این مسیر از هیچ کوشش و تلاشی دریغ نخواهد کرد؛ از ترور شهید فخری زاده گرفته تا اقدامات دیگر که می تواند بسیار مخاطره انگیزتر هم باشد. به همین دلیل انتظار می رود که جریان های سیاسی در ایران در رقابت های سیاسی داخلی خواسته یا ناخواسته، هدفمند و یا غیرهدفمند، آگاهانه و ناآگاهانه به تقویت مواضع و اهداف لابی عربی ـ اسرائیلی کمک نکنند و اجازه دهند مسیر و فرصتی که ایجاد شده با تدبیر و دیپلماسی دنیال شده و موانع و چالش های جدید ایجاد نگردد.

در این برهه حساس پیش از پیش ضروری است تا منافع اقتصاد کلان کشور، وضعیت شکننده اقتصاد خانواده های ایرانی در نظر گرفته شود. بنابراین باید مانع از آن شویم تا رقابت های سیاسی برای انتخابات خردادماه 1400 کشور را با تهدید مواجه کند.

اگر طرح مجلس یک تاکتیک هماهنگ شده، هدفمند و برنامه ریزی شده بین نهادهای حاکمیت بود شاید قابل دفاع بود چه اینکه دولت و تیم دیپلماسی می توانست از آن برای چانه زنی در مذاکرات آینده استفاده کند

 رویه مشخص ایران در این برهه زمانی حساس و پراهمیت باید مبتنی بر چه اصولی باشد تا زمینه تأمین حداکثر منافع کشور فراهم گردد؟

آنچه در درجه اول اهمیت قرار دارد حفظ برجام و حراست از آن است. مصوبه اخیر مجلس بر خلاف این مهم در صدد تضعیف و پایان دادن به آن است. برجام برای ایران مواهب و دستاوردهای زیادی داشته است اگرچه به سیاست خارجی دولت آقای روحانی این انتقاد وارد است که به اندازه جدیت و همت برای امضای برجام، در حفاظت و حراست از آن و به ثمر رساندن آن همت نشان نداد و خروج آمریکا از برجام را تسهیل کرد اما واقعیت این است که برجام و مقاومت ایران برای حفظ آن پس از خروج آمریکا، سیاست ها و برنامه های دولت ترامپ برای ایجاد اجماع جهانی علیه ایران را به هم ریخت. ترامپ پیش بینی می کرد با خروج از برجام، ایران نیز از برجام خارج شده و زمینه بازگشت تحریم های سازمان ملل و شورای امنیت و در نتیجه ایجاد اجماع جهانی دوباره علیه ایران فراهم می شود اما مقاومت ایران برنامه ترامپ را به هم ریخت به گونه ای موجب شد راسا تحریم ها علیه ایران را عملیاتی کند و در اعمال فشار و تحریم علیه ایران تنها بماند و برای اولین بار متحدین سنتی خود را هم از دست بدهد. خوشبختانه با وجود فشارهای داخلی و خارجی ایران در برجام ماند و از برجام برای مانعی برای مقابله با سیاست های آمریکا استفاده کرد. بنابراین تاکنون حداقل استفاده برجام برای ایران، خنثی کردن تحرکات آمریکا برای ایجاد اجماع جهانی علیه ایران بوده است که این رویکرد باید تداوم پیدا کند. در شرایط کنونی که بایدن قصد بازگشت به برجام را دارد باید از برجام برای محدود کردن تمایلات جهت مهار ایران استفاده کرد. در غیر این صورت و با خروج ایران از این توافق راه برای فشار بیشتر و اجماع جهانی علیه کشورمان باز خواهد شد و ممکن است ایران مجبور به پرداخت هزینه سنگینی برای کنترل و مهار این فشارها شود.

نکته مهمی که در این بین باید بدان اشاره کرد این است که در شرایط کنونی متحدان سنتی آمریکا یعنی اروپایی ها و یا حتی چین و روسیه ممکن است از پایان برجام کنونی استقبال کنند تا شاید در آینده شرایط برای توافق بزرگتر و کلی تر فراهم شود. اگر ایران به حفظ برجام ادامه دهد مواضع دولت بایدن نیز نشان می دهد که آنها خود را برای بازگشت به این توافق متعهد می دانند. اما مساله دیگری که وجود دارد این است که با وجود فشار لابی ها برای دولت او ایده آل این است که علاوه بر مساله هسته ای ایران او به یک توافق جامع تری با ایران دست یابد که موضوعات دیگری چون نفوذ منطقه ای و برنامه موشکی ایران را نیز در بر گیرد. در این بین برجام شاید مانع از این شود تا دولت آمریکا به خواسته خود برسد.

 نگاه کشورهای اروپایی به برجام و همکاری با تیم بایدن چگونه است؟

کشورهای اروپایی که دیگر ترامپ را در کاخ سفید نمی بینند و نگرانی از تشدید منازعات بین تهران و واشنگتن ندارند شاید بدشان نمی آید تا برجام به پایان برسد و به توافق جامع تر و کامل تری به کمک تیم بایدن و با توجه به فشارهای اقتصادی در داخل ایران دست یابند.

 دلیل وجود چنین نگاهی در کشورهایی چون چین و روسیه که به ایران نزدیک تر هستند چیست؟

روسیه و چین نیز شاید موافق از بین رفتن برجام کنونی باشند؛ چرا که با خروج ایران دو کشور دیگر تعهدی نسبت به تهران نداشته و نخواهند داشت. از طرفی با بازگشت تحریم های سازمان ملل علیه ایران نیز این دو کشور ایران را مقصر اصلی این شرایط معرفی خواهند کرد و اقدامی هم برای جلوگیری از بازگشت تحریم ها علیه ایران انجام نخواهند داد. از همین رو ضرورت ایجاب می کند که ایران با توجه به مواضع آمریکا برای بازگشت به برجام این توافق را همچنان حفظ کند و دولت آمریکا را برای ورود به این توافق کمک کند. با وجود برجام هم مذاکرات احتمالی به موضوع هسته ای محدود می شود و حداقل در یک مرحله چالش ایران و آمریکا حل می شود و این حل منوط به دیگر موضوعات نخواهد شد و این به تثبیت شرایط کنونی بین ایران و آمریکا کمک می کند.

در کنار این مسائل ایران چه مواضع و سیاست های مهم دیگری باید اتخاذ کند که هزینه کمتری برای حفظ برجام پرداخت نماید؟

در حال حاضر بیشترین تلاش ها برای هم زدن برجام از سوی کشورهای عربی صورت می گیرد. این در حالی است که در سالهای گذشته رژیم صهیونیستی بیشترین فشارها را در این زمینه وارد می کرد اما اخیرا اتحاد نانوشته ای بین کشورهای عربی و اسرائیل پدید آمد که البته در ایجاد چنین اتحادی ایران نیز بی تاثیر نبوده است. اینکه دشمنی اعراب منطقه از اسرائیل به سمت ایران تغییر یافته یک ناکامی بزرگ برای سیاست خارجی ایران به حساب می آید. با این وجود زمینه از هم گسستن این اتحاد می تواند بازگرداندن اعتماد و اطمینان کشورهای عربی به ایران باشد. ریشه اصلی مشکلات خارجی ایران در سالهای اخیر در منطقه و در بین کشورهای عربی منطقه خلیج فارس است. ایران باید در راستای حل و فصل مشکلات خود با غرب و آمریکا تلاش کند تا اعتماد و اطمینان کشورهای عربی منطقه را جلب کند و موجبات از بین بردن رویکرد تخاصمی این کشورها را نسبت به خود رفع کند تا در نهایت از بار فشارهای غرب علیه ایران کاسته شود. در واقع رمز کاهش فشارهای آمریکا و غرب علیه ایران در گرو این مساله است که سیاست کشورهای عربی منطقه نسبت به ایران دچار تغییر شود و تعامل موجبات همکاری های جدید را فراهم آورند. در صدر این کشورها نیز عربستان سعودی قرار دارد. تاکید می شود کلید کاهش فشارهای حداکثری علیه ایران در منطقه و در گرو بازتعریف مناسبات منطقه ای به خصوص عربستان سعودی است.

علاوه بر این ایران به جای اینکه با طرح مسائل مثل خروج از برجام به سمت خراب کردن ارتباطات نیم بند خود با اروپا و غلتاندن آنها به دامن آمریکا و اسرائیل حرکت کند، باید تلاش کند تا تعاملات و ساز و کارهایی که در دو سال اخیر و پس از خروج آمریکا از برجام با اروپا داشته، ادامه دهد و در پی فعال کردن مکانیزم هایی چون اینستکس برای تراکنش های مالی باشد. استفاده از ظرفیت کشورهای اروپایی برای تشویق هر چه بیشتر آمریکا برای بازگشت به برجام و رفع موثر و سریع تحریم ها می تواند از جمله سیاست های دیگری باشد که ایران می تواند آن را دنبال کند. کشورهای اروپایی تا به امروز حداقل به ظاهر هم شده خود را متعهد به بندهای این توافق دانسته اند. رایزنی با لابی روسیه و چین نیز از دیگر موارد مهم است و در چند ماه آینده ایران باید با آنها تعامل داشته باشد. استفاده از کارت این دو کشور برای بازگشت آمریکا به برجام می تواند برای ایران مهم به شمار رود.

در کنار این موارد اقدامات اعتمادساز و اطمینان ساز از سوی ایران در یک فرآیند زمانی 4 تا 6 ساله برای بنگاه ها و شرکت های تجاری و اقتصادی خارجی نیز  قابل توجه است. یکی از انتقاداتی که به برجام وارد می شد این بود که نتوانست زمینه بازگشت شرکت ها و بنگاه های خارجی به ایران رافراهم کند. این انتقاد درست است اما واقعیت این است برجام و زمان کوتاه اجرای آن نتوانست اعتماد بانک ها و بنگاه های بین المللی را برای بازگشت به ایران کاملا ایجاد کند. این مساله با آمدن ترامپ و خروج آمریکا از برجام به تأیید رسید. بنابراین می توان دریافت که چنین ذهنیتی در شرایط فعلی هم بنگاه های اقتصادی را تحت تأثیر خود قرار داده است. اگر رفتارها، رویکردها و سیاست های ایران به گونه ای باشد که بنگاه های اقتصادی نسبت به بازگشت آمریکا به برجام بی اعتماد باشند در صورت بازگشت آمریکا به برجام و اعلام ظاهری رفع تحریم ها عملا اقدامی از سوی آنها برای سرمایه گذاری صورت نخواهد گرفت. اگر اعتماد این شرکت ها و بنگاه های اقتصادی نسبت به ایران جلب شود خود آنها در نهایت به یک لابی قدرتمندی تبدیل خواهند شد که به دولت های اروپایی و آمریکا فشار وارد کنند که محدودیت ها و فشارها علیه ایران را کنار بگذارند تا امکان بازگشتشان به ایران فراهم شود. واقعیت این است که بخشی از عدم بازگشت شرکت های اقتصادی به ایران ناشی از بی اعتمادی آنها به ایران بوده است. بخش مهم دیگر آن این بود که پیام و رویکرد قابل مشخص و موثری از دولت های خود برای بازگشت به ایران دریافت نکرده اند.

اقدام دیگری که انجام آن در ماه های آینده ضروری است استفاده رسانه ای ایران برای بیان مواضع است. حقانیت و مظلومیت ایران در قبال برجام باید با استفاده از ظرفیت رسانه ای مطرح شود. برای افکار بین المللی این گونه باید القا شود که جمهوری اسلامی ایران علی رغم آمریکا همواره به تعهدات خود پایبند بوده و طرفدار حل مسالمت آمیز مسائل و تنش های منطقه ای بوده است. استفاده از تریبون های داخلی و بین المللی در راستای بیان چنین مواضعی در نهایت منجر به تقویت موضع ایران خواهد شد.

در پایان جمع بندی خود را بفرمایید؟

رفتار ایران در ماه های آینده برای گذار از این شرایط سخت بسیار مهم است. این رفتار قطعا باید فعال مدبرانه و توام با ابتکار عمل باشد و از هرگونه رفتارهای هیجانی و احساسی به دور باشد. نگاه صفر و صدی باید کنار گذاشته شود و به برجام به عنوان فرصتی برای عبور از فشارهای حداکثری نگاه شود. قطعا در این مسیر عوامل و جریان های زیادی کارشکنی خواهند کرد اما مهم رفتار واقعی و عملی ایران است. منافع ملی، کلان و پایدار کشور نباید قربانی رقابت های سیاسی زودگذر شود.

 

منبع: خبرآنلاین

66

نظرات
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما پس از تایید توسط مدیر سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت و افترا باشند منتشر نخواهند شد.
  • پیام هایی که غیر از زبان پارسی یا غیر مرتبط باشند منتشر نخواهد شد.
خبر فوری در شبکه های اجتماعی
khabarfoori in social networks