چرا اثر روزه در برخی افراد پایدار نیست؟
پایداری اثر روزه منوط به جامعیت آن (کنترل همه اعضا و پرهیز از گناه) و تداوم مجاهدت نفس پس از رمضان است تا فضایل آن به عادت تبدیل شود.
چند پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
ناپایداری اثر روزه در برخی افراد چگونه است؟
پاسخ:
پس از پایان ماه مبارک رمضان و فراغت از اعمال عبادی آن، در مواردی مشاهده میشود که آثار روحی و اخلاقی حاصل از روزهداری تداوم نمییابد. این پدیده -یعنی کاهش تدریجی تأثیرات معنوی ماه رمضان در زندگی برخی از روزهداران - این پرسش اساسی را برمیانگیزد که چرا برکات و تحولات ناشی از این فریضه الهی، برای برخی از روزهداران در طول سال پایدار نمیماند؟
در ادامه در قالب نکاتی به پاسخ این سؤال میپردازیم.
نکته اول: روزه بدون معنویت
روزه در بسیاری از موارد به یک عمل صوری و فیزیکی تقلیل مییابد که تنها شامل پرهیز از خوردن و آشامیدن است، درحالیکه روح اصلی روزه، کسب «تقوای عملی» و خودمهارگری در تمامی عرصههاست. قرآن کریم غایت روزه را رسیدن به تقوا معرفی میکند، (1) اما این هدف زمانی محقق میشود که روزه از حد یک منع غذایی فراتر رفته و تمامی وجود فرد را در بر گیرد. روایات متعددی، مانند حدیث امام صادق علیهالسلام که میفرماید:
«چون روزه گرفتی پس میباید گوش تو و چشمت و مویت و پوستت روزه بدارد،» (2) بر این امر تأکید دارد. اگر روزهدار تنها به امساک ظاهری بسنده کند و مراقب اعضای بدن و نیات خویش نباشد، همانگونه که امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمودند، ممکن است از روزهاش جز گرسنگی و تشنگی چیزی عایدش نشود. (3) چنین روزهای فاقد بُعد تربیتی و تهذیبی است و بهطور طبیعی، اثر آن با پایان ماه رمضان از بین میرود، زیرا هیچ تمرین پایدار و تحول درونیای را ایجاد نکرده است؛ بنابراین، علت اصلی ناپایداری، فقدان نگاه کلنگر و همهجانبه به حقیقت روزه است.
نکته دوم: بیتوجهی به تأثیر اجتماعی روزه
غفلت از بُعد اجتماعی و اخلاقی روزه، عامل مهم دیگری در ناپایداری آثار آن است. روزه تنها یک عبادت فردی نیست، بلکه دارای کارکردهای اجتماعی عمیقی مانند ایجاد همدلی با فقرا، تقویت انسجام اجتماعی، کاهش جرائم و ترویج فضایل اخلاقی است. امام صادق علیهالسلام یکی از حکمتهای وجوب روزه را این میداند که غنی خودش را در موقعیت برابر فقیر قرار میدهد و اندکی زیست فقیرانه را تجربه میکند.(4) اگر روزهدار این ابعاد را نادیده بگیرد و روزه را فقط در خلوت خود ببیند، یکی از ارکان اصلی ماندگاری تأثیرات آن را ازدست داده است. تأثیر اجتماعی روزه زمانی پایدار میماند که توجه به محرومان، نهفقط در ماه رمضان که به یک خصلت همیشگی تبدیل شود. هنگامیکه فرد پس از رمضان به روال سابق در تعاملات اجتماعی خود بازمیگردد، اثر همدلی و پاکی ناشی از روزه بهسرعت رنگ میبازد.
نکته سوم: توقف خودسازی بعد از رمضان
ماه رمضان بهعنوان یک «مدرسه تربیتی» فشرده عمل میکند که هدف اصلی آن، تقویت قوای نفسانی و ایجاد آمادگی برای تداوم مسیر تقوا در سراسر سال است. مشکل اساسی زمانی پدید میآید که فرد، تمرینات معنوی این ماه را منحصر به همان سی روز دانسته و پسازآن، انضباط و برنامههای خودسازی را بهکلی رها میکند. این توقف باعث میشود که دستاوردهای معنوی، ازجمله توان مهم خودمهارگری (تقوا)، بهتدریج رنگ ببازد و فرد به زندگی عادی پیشین بازگردد.
رابطه میان روزه و تقوا یک چرخه پویا و تقویتکننده است؛ تقوای اولیه زمینهساز انجام روزه میشود و روزه صحیح، بهنوبه خود، به تعمیق و افزایش مرتبه تقوا میانجامد. اگر این چرخه تربیتی پس از رمضان قطع شود، تقوای کسبشده رو به کاهش میگذارد، چراکه تقوا حالتی سیال و نیازمند مراقبت و تمرین مداوم است.
عامل بنیادین این ناپایداری، عدم برنامهریزی عملی برای تثبیت دستاوردهای رمضان در زندگی روزمره است. بسیاری روزهداری و عبادتهای ویژه در ماه رمضان را دورهای استثنایی میدانند، درحالیکه تأکید معصومین بر استمرار عبادات - در قالب روزههای مستحب، شبزندهداری و غیره - پس از ماه مبارک رمضان، نشاندهنده ضرورت وجود یک «برنامه جایگزین» است. بدون چنین برنامهای برای تبدیل آموزههای رمضان به عادات پایدار، این ماه صرفاً وقفهای موقت در جریان عادی زندگی خواهد بود و آثار آن پایدار نخواهد ماند؛ بنابراین، پایداری آثار روزه مشروط به استمرار مجاهدت با نفس و تبدیل فضایل رمضان به سبک زندگی دائمی است.
نتیجه:
در جمعبندی میتوان گفت ناپایداری اثر روزه در برخی افراد، ریشه در سه کاستی اصلی دارد:
اول: تقلیل روزه به پرهیز ظاهری، بدون توجه به ابعاد معنوی و تربیتی آن که هدف نهایی آن کسب تقواست.
دوم: غفلت از بُعد اجتماعی روزه که موجب میشود همدلی و اخلاقمداری در زندگی عادی فرد تداوم نیابد.
سوم: توقف فرآیند خودسازی پس از رمضان، بهگونهای که فرد برای تثبیت دستاوردهای معنوی خود برنامهای ندارد و چرخه تربیتی تقویت تقوا قطع میشود.
پایداری آثار روزه مشروط به این است که فرد، روزه را بهدرستی بهعنوان یک «مدرسه تربیتی» ببیند که باید آموزههای آن در تمام سال جاری باشد. تنها در این صورت است که رمضان نه یک وقفه موقت که جرقهای برای دگرگونی پایدار در سبک زندگی خواهد شد.
پینوشتها:
1. ر.ک: سوره بقره، آیه 183: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ.»
2. «إِذَا صُمْتَ فَلْیَصُمْ سَمْعُکَ وَ بَصَرُکَ وَ شَعْرُکَ وَ جِلْدُک...»؛ ابن بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413 ق، ج 2، ص 108.
3. «کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأ...»؛ شریف رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، 1414 ق، ص 495، حکمت 145.
4. «انما فرض الله الصیام لیستوی به الغنی و الفقیر...»؛ ابن بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، بیروت، دارالاضواء، 1405 ق، ج 2، ص 43.
