سفر در زمان؛ نیمه‌شب سرنوشت‌ساز تهران؛ توافق قوام با شوروی برای خروج ارتش سرخ از ایران

در پایان جنگ جهانی دوم، با وجود تعهد متفقین به خروج نیروهایشان از ایران، ارتش سرخ شوروی همچنان در شمال کشور باقی مانده بود و از دولت خودمختار آذربایجان به رهبری جعفر پیشه‌وری حمایت می‌کرد. این وضعیت به یکی از مهم‌ترین بحران‌های سیاسی ایران در سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ تبدیل شد. دولت احمد قوام‌السلطنه برای حل این بحران وارد مذاکره با مقامات شوروی شد؛ مذاکراتی که ابتدا در مسکو آغاز گردید و سپس در تهران ادامه یافت.

سرانجام در نیمه‌شب پانزدهم فروردین ۱۳۲۵، قوام‌السلطنه و ایوان سادچیکف، سفیر شوروی در ایران، به توافقی دست یافتند که بر اساس آن خروج نیروهای شوروی از ایران، طرح تشکیل یک شرکت مختلط نفتی و حل مسئله آذربایجان از راهی مسالمت‌آمیز مورد توافق قرار گرفت. گزارش زیر، که در روزنامه اطلاعات مورخ ۱۷ فروردین ۱۳۲۵ منتشر شده، متن اعلامیه مشترک و شرح کوتاهی از این مذاکرات را بازتاب می‌دهد.

مذاکرات قوام – سادچیکف

سه ساعت و نیم بعد از نیمه‌شب روز پنجشنبه پانزدهم فروردین در کاخ وزارت امور خارجه مذاکرات بین ایران و شوروی، به نتیجه رسید و در همان ساعت اعلامیه‌ای در این باره به امضای آقای قوام‌السلطنه نخست‌وزیر و وزیر خارجه دولت ایران و آقای سادچیکف سفیرکبیر شوروی در ایران بدین شرح به امضا رسید:

تهران دیروز [جمعه ۱۶ فروردین ۱۳۲۶] هنگامی از فعالیتی که شب پیش در کاخ وزارتخارجه برپا بود، اطلاع یافت که رادیو تهران خبر امضای اعلامیه مشترک و متن آن را در ساعت هفت و ربع صبح انتشار داد.

ابلاغیه درباره مذاکرات شوروی و ایران

مذاکراتی که از طرف نخست‌وزیر ایران در مسکو با اولیای دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی آغاز و در تهران پس از ورود سفیرکبیر شوروی ادامه یافت در تاریخ پانزدهم فروردین ۱۳۲۵ مطابق با چهارم آوریل ۱۹۴۶ به نتیجه ذیل رسید و در کلیه مسائل موافقت کامل حاصل گردید:

۱- قسمت‌های ارتش سرخ از تاریخ ۲۴ مارس ۱۹۴۶ یعنی یکشبه چهارم فروردین ۱۳۲۵ در ظرف یک ماه و نیم تمام خاک ایران را تخلیه می‌نمایند.

۲- قرارداد ایجاد شرکت مختلط نفت ایران و شوری و شرایط آن از تاریخ ۲۴ مارس تا انقضای مدت هفت ماه برای تصویب به مجلس پانزدهم پیشنهاد خواهد شد.

۳- راجع به آذربایجان چون امر داخلی ایران است ترتیب مسالمت‌آمیزی برای اجرای اصلاحات بر طبق قوانین موجوده و با روح خیرخواهی نسبت به اهالی آذربایجان بین دولت و اهالی آذربایجان داده خواهد شد.

نخست‌وزیر دولت شاهنشاهی ایران – احمد قوام

سفیرکبیر دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی مقیم تهران – سادچیکف