آیا اختلال در رادارها باعث افزایش بارش‌های امسال شد؟

همزمان با افزایش بارش‌ها در برخی مناطق کشور، ادعاهایی در فضای مجازی مطرح شده که تخریب یا اختلال در سامانه‌های راداری را عامل این تغییرات می‌داند؛ ادعاهایی که گاه با این گزاره همراه می‌شود که «با از کار افتادن رادارها، مسیر بارش‌ها باز شده است».

این در حالی است که بر اساس دانش هواشناسی، سامانه‌های راداری اساساً نقش «پایش و اندازه‌گیری» پدیده‌های جوی را بر عهده دارند و نه ایجاد یا جلوگیری از بارش. به عبارت دیگر، رادارها ابزار مشاهده‌اند، نه عامل شکل‌دهنده به ابرها یا بارندگی.

از سوی دیگر، اگرچه فناوری‌هایی مانند بارورسازی ابرها در برخی کشورها مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما اثرگذاری آن‌ها محدود، وابسته به شرایط خاص جوی و فاقد توان تغییر گسترده در الگوهای بارشی در مقیاس منطقه‌ای است.

در مقابل، بسیاری از متخصصان، تغییرات اخیر در الگوی بارش را در چارچوب پدیده‌های کلان‌تری مانند تغییر اقلیم و جابه‌جایی رژیم‌های بارشی تحلیل می‌کنند؛ روندی که در سال‌های اخیر در نقاط مختلف جهان نیز مشاهده شده است.

با این حال، نبود داده‌های شفاف و قابل دسترس در برخی حوزه‌ها، زمینه شکل‌گیری و گسترش چنین گمانه‌زنی‌هایی را فراهم کرده است؛ گمانه‌زنی‌هایی که بدون پشتوانه علمی، بیش از آنکه به روشن شدن واقعیت کمک کنند، بر ابهام‌ها می‌افزایند.

حمیدرضا وهم‌چشم، دانش‌آموخته دکتری و محقق پسادکتری دانشگاه شیراز در گفت‌وگو با ایسنا ، درباره تغییرات بارشی کشور اظهار کرد: امسال خوشبختانه میزان بارندگی‌ها قابل توجه بوده، اما در تحلیل این داده‌ها محدودیت‌هایی وجود دارد، چرا که دسترسی کامل به اطلاعات دقیق برای همه کشورها فراهم نیست.

وی افزود: در سال‌های اخیر تغییراتی در الگوی بارش مشاهده می‌شود؛ به‌طوری که بارندگی‌ها در برخی فصول به‌صورت مقطعی و با شدت بالا رخ می‌دهد و در مواردی منجر به سیلاب شده که امسال این وضعیت تشدید شده است.

این پژوهشگر ادامه داد: مهم‌ترین عامل این تغییرات، پدیده تغییر اقلیم در مقیاس جهانی است و این موضوع مختص ایران نیست. در واقع، رژیم بارشی تغییر کرده و سهم نزولات جوی در بازه‌های زمانی کوتاه‌تر و به‌صورت متمرکز دریافت می‌شود که همین امر مدیریت منابع آب را با دشواری مواجه می‌کند.

وهم‌چشم با اشاره به برخی ادعاها درباره نقش عوامل انسانی یا مداخلات خارجی در بارش‌ها گفت: این‌گونه موضوعات نه به‌طور کامل رد شده و نه تأیید می‌شود، چرا که در حال حاضر داده‌های علمی و مستند قابل استنادی در این زمینه منتشر نشده است.

وی افزود: برای مثال، در جنگ آمریکا و ویتنام استفاده از برخی عوامل شیمیایی سال‌ها بعد به‌صورت رسمی منتشر شد و در زمان وقوع، اطلاعات دقیقی در دسترس نبود؛ بنابراین در برخی موارد، داده‌ها ممکن است با تأخیر در اختیار جامعه علمی قرار گیرد.

این محقق پسادکتری دانشگاه شیراز در ادامه گفت: با این حال، تاکنون در سطح مراجع علمی جهانی، شواهدی که نشان‌دهنده مداخله مستقیم در الگوهای بارشی باشد، ارائه نشده و این موضوع همچنان در حد فرضیه باقی مانده است.

وی با اشاره به نقش فناوری در مدیریت ابرها اظهار کرد: یکی از موضوعات قابل طرح، استفاده از فناوری‌های نوین در بارورسازی ابرهاست. از آنجا که عمده سامانه‌های بارشی از سمت غرب وارد کشور می‌شوند، برخی کشورهای غربی با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته‌تر ممکن است بتوانند از این ابرها بهره‌برداری مؤثرتری داشته باشند.

وهم‌چشم افزود: این موضوع را نمی‌توان لزوماً اقدام خصمانه تلقی کرد، بلکه می‌توان آن را به‌عنوان استفاده بهینه‌تر از فناوری‌های موجود در نظر گرفت؛ چرا که این کشورها به دلیل دسترسی بیشتر به تکنولوژی‌های پیشرفته، توانایی بالاتری در مدیریت و بهره‌برداری از سامانه‌های بارشی دارند.

چشم‌وهم در پاسخ به ادعاهایی مبنی بر تأثیر آسیب به رادارها در افزایش بارش‌های اخیر اظهار کرد: دسترسی به چنین داده‌هایی برای عموم مردم امکان‌پذیر نیست و تا زمانی که اسناد و اطلاعات مستندی در این زمینه منتشر نشود، نمی‌توان درباره آن اظهارنظر قطعی داشت.

وی افزود: در حال حاضر، این‌گونه ادعاها صرفاً در حد یک نظر یا فرضیه مطرح می‌شود و هیچ‌کس نمی‌تواند آن را به‌طور قطعی تأیید یا رد کند، چرا که دسترسی به داده‌های مرتبط وجود ندارد.

این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که آیا سیگنال‌هایی مانند رادارها یا پارازیت‌ها می‌توانند بر میزان بارش اثرگذار باشند، گفت: داده ثبت‌شده و مستندی در این زمینه در اختیار نداریم.

وهم‌چشم ادامه داد: به‌عنوان مثال، در موضوع بارورسازی ابرها که حتی پیش از انقلاب نیز در کشور انجام می‌شده، داده‌های دقیق و قابل اتکایی به‌طور کامل ثبت نشده یا در اختیار عموم قرار نگرفته است و در چنین شرایطی که داده‌های تأییدشده وجود ندارد، امکان ارائه نظر قطعی نیز فراهم نیست و این موارد صرفاً در حد نظریه باقی می‌ماند.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا افزایش بارش‌های سال جاری ناشی از تغییر اقلیم است، اظهار کرد: بر اساس شواهد موجود، عامل اصلی این تغییرات را می‌توان به پدیده تغییر اقلیم و جابه‌جایی الگوهای فصلی نسبت داد.

این محقق پسادکتری دانشگاه شیراز افزود: اگرچه در سال‌های گذشته نیز بارش‌هایی رخ داده، اما افزایش شدت و تمرکز بارش‌ها در شرایط فعلی باعث شده است برخی گمانه‌زنی‌ها به سمت فرضیه‌هایی مانند دستکاری یا مداخلات خصمانه سوق پیدا کند.

وهم‌چشم ادامه داد: موضوعاتی مانند دستکاری ابرها یا تغییرات اقلیمی در گذشته نیز مطرح بوده و در برخی موارد اسناد آن‌ها با تأخیر منتشر شده است، اما در حال حاضر داده علمی مشخص و قابل استنادی برای اظهارنظر قطعی در این زمینه وجود ندارد.

این دانش‌آموخته دکتری و محقق پسادکتری دانشگاه شیراز، در پاسخ به سؤالی درباره مطالعات خود در این زمینه اظهار کرد: حوزه اصلی تحقیقات من در زمینه آلودگی‌های زیست‌محیطی از جمله فلزات سنگین، ترکیبات شیمیایی و میکروپلاستیک‌ها بوده و دوره دکتری خود را نیز در همین حوزه گذرانده‌ام.

وی افزود: با این حال، به‌دلیل علاقه‌مندی به موضوع تغییرات اقلیمی و بارش، مطالعات و جست‌وجوهایی در این زمینه نیز انجام داده‌ام که برخی از آن‌ها منتشر شده است.

این پژوهشگر ادامه داد: بر اساس نتایجی که تاکنون به‌دست آمده، تا زمانی که اطلاعات و داده‌های دقیق منتشر نشود، امکان ارائه نظر قطعی وجود ندارد و بسیاری از مسائل در این حوزه همچنان با عدم قطعیت همراه است.

وهم‌چشم گفت: در شرایطی مانند جنگ، انواع آلودگی‌های زیست‌محیطی می‌تواند ایجاد شود و این آلودگی‌ها بالقوه قادرند بر فرآیندهای محیطی از جمله بارش‌ها اثرگذار باشند، هرچند تعیین میزان و نوع این اثرگذاری نیازمند داده‌های دقیق و مطالعات گسترده است.

وی افزود: به‌عنوان مثال نمی‌توان به‌طور قطعی بیان کرد که حوادثی مانند آتش‌سوزی در انبارهای نفتی مستقیماً بر الگوهای بارش در ایران تأثیر می‌گذارد، همان‌طور که در موضوع تغییر اقلیم نیز نمی‌توان نقش یک کشور را به‌تنهایی عامل این پدیده دانست.

این محقق پسادکتری دانشگاه شیراز ادامه داد: آنچه مشخص است، این است که انتشار حجم بالایی از آلودگی‌ها و گازهای گلخانه‌ای در محیط زیست می‌تواند روند تغییر اقلیم را در مقیاس جهانی تشدید کند، نه صرفاً در یک منطقه محدود.

وهم‌چشم تصریح کرد: اثرات تغییر اقلیم نیز در مناطق مختلف جهان به شکل‌های متفاوتی بروز می‌کند؛ به‌عنوان مثال، در ایران این پدیده می‌تواند به‌صورت تمرکز بارش‌ها در بازه‌های زمانی کوتاه نمایان شود، در حالی که در کشورهایی مانند کانادا، ذوب برف‌ها و افزایش سطح آب‌ها از پیامدهای آن به‌شمار می‌رود.