پول «نقد» کمیاب شد/ سرگردانی مردم میان عابربانک‌های خالی / افزایش هزینه چاپ اسکناس علت اصلی است؟

در شرایطی که پرداخت الکترونیکی بخش مهمی از زندگی روزمره مردم را تشکیل می‌دهد، تصور می‌شد وابستگی به پول نقد نسبت به گذشته کاهش یافته باشد. اما آنچه این روزها در تهران جریان دارد، تصویر متفاوتی را پیش روی شهروندان قرار داده است؛ مردمی که برای برداشت مبالغ نه‌چندان بالا، ناچارند چندین دستگاه خودپرداز و شعبه بانکی را امتحان کنند و در نهایت هم اغلب، دست خالی به خانه برگردند.

بررسی‌های میدانی از نقاط مختلف تهران حاکی از آن است که تعداد زیادی از دستگاه‌های خودپرداز یا فاقد موجودی هستند یا تنها خدمات غیرنقدی ارائه می‌کنند.

در بسیاری از خیابان‌های پرتردد، شهروندان مقابل عابربانک‌ها توقف می‌کنند، کارت خود را وارد دستگاه می‌کنند و چند ثانیه بعد با پیام «عدم امکان پرداخت وجه» یا «موجودی کافی نیست» مواجه می‌شوند. برخی افراد بلافاصله راهی دستگاه بعدی می‌شوند و بعضی دیگر با ناامیدی محل را ترک می‌کنند.

مرد میانسالی که چند کارت بانکی در دست دارد، به خبرآنلاین می‌گوید: «از صبح چند بانک رفتم تا فقط دو میلیون تومان پول بگیرم. همه یا پول نداشتند یا دستگاه خراب بود. آخرش مجبور شدم از یکی از دوستانم پول نقد قرض کنم.» او می‌گوید پیش از این هم گاهی عابربانک‌ها خالی می‌شدند، اما نه به این گستردگی و نه در این تعداد.

راننده تاکسی اینترنتی دیگری که مقابل یک دستگاه خودپرداز منتظر شارژ شدن دستگاه است، می‌گوید: «بعضی مسافرها هنوز نقدی حساب می‌کنند. از طرفی خود ما هم برای خیلی از هزینه‌های روزمره پول نقد لازم داریم. این روزها پیدا کردن اسکناس از خود کار کردن سخت‌تر شده است.»

بررسی‌ها نشان می‌دهد مشکل فقط به دستگاه‌های خودپرداز محدود نیست. برخی شعب بانکی نیز پرداخت نقدی را با محدودیت انجام می‌دهند. تعدادی از مراجعه‌کنندگان می‌گویند هنگام مراجعه به شعب با پاسخ‌هایی مانند «فعلاً پرداخت نقدی محدود شده» یا «اسکناس کافی نداریم» روبه‌رو شده‌اند. در بعضی موارد نیز از مشتریان خواسته شده مبلغ کمتری برداشت کنند یا در روزهای آینده دوباره مراجعه داشته باشند.

یکی از شهروندانی که برای برداشت وجه به بانک مراجعه کرده بود، به خبرآنلاین می‌گوید: «برای پرداخت بخشی از هزینه کارم پول نقد لازم داشتم اما بانک گفت فعلاً امکان پرداخت این مبلغ را ندارد. مجبور شدم چند حساب مختلف را جابه‌جا کنم تا بتوانم پول تهیه کنم.» او معتقد است دسترسی به پول نقد نباید تا این اندازه دشوار باشد، زیرا مردم در نهایت قصد برداشت پول خودشان را دارند.

در بازارها و مراکز خرید نیز کمبود اسکناس به موضوعی محسوس تبدیل شده است. برخی فروشندگان می‌گویند مشتریان برای خریدهای روزمره با مشکل پول نقد روبه‌رو هستند و همین مسئله باعث کند شدن معاملات خرد شده است. یکی از فروشندگان می‌گوید: «خیلی وقت‌ها مشتری می‌گوید دستگاه عابربانک پول نداشته و نتوانسته خریدش را انجام دهد. بعضی‌ها هم دنبال پول خرد می‌گردند و پیدا نمی‌کنند.»

کمبود پول خرد نیز به یکی دیگر از مشکلات این روزها تبدیل شده است. برخی فروشندگان می‌گویند نه‌تنها اسکناس درشت کم شده، بلکه تهیه پول خرد هم دشوارتر از گذشته شده است. یکی از مغازه‌داران می‌گوید: «مشتری پول درشت دارد، ما هم پول خرد نداریم. آخرش یا باید خرید را گرد کنیم یا دنبال مغازه دیگری بگردیم که پول خرد داشته باشد.»

این وضعیت حتی بر حمل‌ونقل شهری نیز اثر گذاشته است. برخی رانندگان تاکسی می‌گویند نبود پول خرد باعث ایجاد تنش میان راننده و مسافر شده است. یکی از رانندگان می‌گوید: «وقتی مسافر پول درشت می‌دهد و راننده پول خرد ندارد، بحث و اختلاف پیش می‌آید. این موضوع قبلاً هم بود اما حالا خیلی بیشتر شده است.»

در حالی که طی سال‌های اخیر استفاده از کارت‌خوان‌ها، اپلیکیشن‌های بانکی و پرداخت‌های آنلاین افزایش پیدا کرده، اما همچنان بخش مهمی از اقتصاد روزمره وابسته به پول نقد است. بسیاری از مشاغل کوچک، فروشندگان سیار، دستفروشان و برخی خدمات شهری همچنان ترجیح می‌دهند مبادلات خود را نقدی انجام دهند. به همین دلیل، هرگونه اختلال در دسترسی به اسکناس مستقیماً بر زندگی روزمره مردم اثر می‌گذارد.

برخی کارشناسان بانکی معتقدند افزایش هزینه چاپ اسکناس، مدیریت نقدینگی بانک‌ها، افزایش تقاضا برای برداشت وجه و رشد تراکنش‌های دیجیتال می‌تواند از دلایل کاهش عرضه پول نقد باشد. با این حال، شهروندان می‌گویند آنچه برایشان اهمیت دارد، دسترسی راحت و سریع به پولی است که در حساب بانکی خود دارند.

یکی از کارمندان بانکی به خبرآنلاین می‌گوید در برخی روزها، دستگاه‌های خودپرداز تنها چند ساعت پس از شارژ دوباره خالی می‌شوند. او توضیح می‌دهد: «فشار برداشت نقدی در بعضی روزها خیلی بالا می‌رود؛ مخصوصاً در زمان واریز حقوق یا روزهای پایانی ماه. همین موضوع باعث می‌شود دستگاه‌ها سریع‌تر از حالت عادی خالی شوند.»

در کنار این مسئله، محدودیت سقف برداشت نقدی نیز به یکی از گلایه‌های اصلی مردم تبدیل شده است. برخی شهروندان می‌گویند حتی زمانی که دستگاه فعال پیدا می‌کنند، مجبور می‌شوند چند بار از کارت‌های مختلف استفاده کنند تا مبلغ مورد نیاز خود را برداشت کنند. همین مسئله باعث اتلاف وقت و افزایش رفت‌وآمد در سطح شهر شده است.

فضای مجازی نیز در روزهای اخیر پر از گلایه کاربران درباره کمبود اسکناس و عابربانک‌های خالی شده است. برخی کاربران نوشته‌اند ساعت‌ها در سطح شهر به دنبال دستگاه فعال گشته‌اند و بعضی دیگر از صف‌های طولانی مقابل معدود دستگاه‌هایی گفته‌اند که هنوز پول نقد دارند. برخی نیز معتقدند این وضعیت به تدریج در حال تبدیل شدن به یک بحران پنهان است؛ بحرانی که کمتر درباره آن صحبت می‌شود اما مردم هر روز آن را لمس می‌کنند.

کارشناسان اقتصادی معتقدند دسترسی آسان مردم به منابع مالی خود، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های اعتماد عمومی به شبکه بانکی است. زمانی که شهروندان برای برداشت پول نقد با مشکل روبه‌رو می‌شوند، نگرانی‌ها درباره وضعیت نقدینگی و عملکرد بانک‌ها افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، شفاف‌سازی درباره علت کمبود اسکناس و ارائه برنامه مشخص برای رفع این مشکل اهمیت زیادی دارد.

در برخی نقاط شهر، مردم برای حل مشکل به روش‌های جایگزین روی آورده‌اند. بعضی فروشگاه‌ها در ازای دریافت کارت‌به‌کارت، پول نقد در اختیار مشتری قرار می‌دهند و برخی شهروندان نیز از دوستان و آشنایان خود درخواست پول نقد می‌کنند. با این حال، بسیاری معتقدند این راهکارها موقتی است و نمی‌تواند جایگزین عملکرد طبیعی شبکه بانکی باشد.

ادامه این وضعیت می‌تواند مشکلات بیشتری برای برخی گروه‌های اجتماعی ایجاد کند؛ به‌ویژه سالمندان یا افرادی که استفاده کمتری از خدمات دیجیتال دارند و همچنان ترجیح می‌دهند خریدها و پرداخت‌های خود را نقدی انجام دهند. برای این گروه‌ها، کمبود اسکناس فقط یک مشکل بانکی نیست، بلکه بخشی از زندگی روزمره آن‌ها را مختل می‌کند.

برخی فعالان اقتصادی نیز هشدار می‌دهند که کاهش دسترسی به پول نقد می‌تواند بر معاملات خرد اثر بگذارد. زمانی که مردم برای تهیه اسکناس با مشکل روبه‌رو می‌شوند، بخشی از خریدهای روزانه به تعویق می‌افتد یا حذف می‌شود. این مسئله برای کسب‌وکارهای کوچک که بخش مهمی از درآمدشان به خریدهای روزمره وابسته است، اهمیت زیادی دارد.

از سوی دیگر، برخی شهروندان می‌گویند کمبود اسکناس باعث ایجاد نوعی نگرانی روانی در جامعه شده است. آن‌ها معتقدند وقتی افراد برای برداشت پول خود با مشکل مواجه می‌شوند، احساس ناامنی اقتصادی بیشتر می‌شود. یکی از شهروندان می‌گوید: «وقتی آدم نتواند به راحتی پول خودش را از بانک بگیرد، طبیعی است که نگران شود.»

با وجود تمام این مشکلات، هنوز توضیح روشنی درباره علت اصلی کاهش دسترسی به پول نقد ارائه نشده است. بسیاری از مردم انتظار دارند بانک مرکزی و شبکه بانکی درباره وضعیت فعلی شفاف‌سازی کنند و برنامه مشخصی برای تأمین اسکناس و کاهش مشکلات مردم ارائه دهند.

آنچه این روزها در خیابان‌های تهران دیده می‌شود، فقط چند عابربانک خالی یا چند صف طولانی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از اختلال در یکی از ابتدایی‌ترین نیازهای روزمره مردم است. برای بسیاری از شهروندان، دسترسی به پول نقد هنوز یک ضرورت محسوب می‌شود و وقتی همین نیاز ساده به چالش تبدیل می‌شود، نارضایتی عمومی نیز به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند.