ترکیه، عربستان و امارات جلوتر از دانشگاههای ایران؛ مقاله ایرانیها بهدلیل تحریم پذیرش نمیشود/ کشورهای منطقه مقصد تازه مهاجرت نخبگان ایرانی
وزیر اسبق علوم افت رتبه جهانی دانشگاههای ایران را ناشی از کاهش سرمایهگذاری در پژوهش، مهاجرت نخبگان، تحریمها، محدودیتهای اینترنت، ضعف نظام جذب هیئت علمی و بیثباتی اقتصادی و سیاسی دانست.
دانشگاههای عربستان، ترکیه و حتی امارات در منطقه خودنمایی میکنند و درعوض دانشگاههای ایران با افت رتبه علمی مواجه شدهاند؛ گزارش اخیر رتبهبندی دانشگاهی کیو اس (QS) نشان میدهد ترکیه با ۲۵ دانشگاه بیشترین حضور را در این رتبهبندی دارد، این درحالیست که عربستان سعودی با ۲۲ دانشگاه و امارات متحده عربی با ۱۲ دانشگاه جایگاهی بالاتر از ایران دارند، آنطورکه در این گزارش آمده سهم ایران از تعداد دانشگاههای برتر جهان فقط ۱۱ دانشگاه است. درحالیکه «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» در عربستان در رتبهبندی جهانی کیو اس جایگاه ۶۳ را دارد، یا «دانشگاه خلیفه» امارات از رتبه ۱۴۷ برخوردار است، یا در ترکیه «دانشگاه فنی استانبول» در جایگاه ۲۷۹ قرار دارد، «دانشگاه تهران» در ایران با ۴۵ رتبه سقوط نسبت به سال قبل امسال از رتبه ۳۶۷ برخوردار است. نکته قابل توجه در این گزارش این است که همه دانشگاههای ایران طی یک سال گذشته با افت رتبه جهانی مواجه شدهاند.
سقوط جایگاه علمی دانشگاههای کشور بیدلیل نیست، درهمینباره جعفر توفیقی، وزیر علوم در دولت سیدمحمد خاتمی و همچنین سرپرست وزارت علوم در دولت حسن روحانی معتقد است کاهش سرمایهگذاری برای پژوهش در کنار مهاجرت نخبههای دانشگاهی ضربه سنگینی به جایگاه علمی کشور زده است، او با اشاره به تحریمها یادآور میشود که برخی ژورنالهای جهانی از پذیرش مقالههای علمی پژوهشگران ایرانی خودداری میکنند. توفیقی محدودیتهایی مانند دسترسی به اینترنت و همچنین عدم ثبات سیاسی و اقتصادی سالهای اخیر کشور را در کاهش رتبه علمی دانشگاههای ایران بدون تاثیر نمیداند.
متن کامل گفتوگو با وزیر اسبق علوم در ادامه آمده است.
*آقای دکتر گزارشها نشان میدهد رتبه علمی دانشگاههای ایران کم شده و حتی در منطقه کشورهایی مانند عربستان و ترکیه از ایران جلوتر هستند، چرا؟
رتبه علمی دانشگاهها به بروندادهای پژوهشی دانشگاهها خیلی وابسته است، بنابراین بخش زیادی از این افت نتیجه کاهش فعالیتهای پژوهشی در ایران است.
*چرا فعالیت پژوهشی دانشگاهها کم شده است؟
دلایل زیادی دارد اما یکی از آنها سرمایهگذاری کم در زیرساختهای پژوهشی است مانند آزمایشگاه، مراکز تحقیقاتی کشور ما سالهاست که نوسازی نشدهاند و منابع جدیدی دریافت نکردهاند، درحالیکه تحقیقات روز دنیا به تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی و محاسباتی وابسته است. البته عامل دوم مهاجرت نخبگان دانشگاهی است، در سالهای گذشته تعداد زیادی از نخبگان دانشگاهی از مراکز پژوهشی و دانشگاهها خارج شدهاند.
*مهاجرت نخبگان دانشگاهی از کشور چه دلایلی دارد؟
دلایل زیادی دارد، بخشی از آن کمبود تجهیزات پژوهشی است، نخبههایی که در دانشگاهها فعالیت میکنند نیاز به توسعه کارهای پژوهشی دارند اما چنین امکانی برایشان وجود ندارد، بنابراین برای دسترسی به این امکانات مهاجرت میکنند. دلیل دوم شرایط معیشتی نخبگان است، این شرایط این روزها بسیار مسئلهآمیز شده است، علیرغم اینکه دولت گام مثبتی در سال ۱۴۰۴ برای بهبود وضعیت معیشت استادان دانشگاه برداشت اما این مصوبه درگیر پیچوخمهای ناعادلانه و غیرمنطقی شد طوریکه سبب شد تصمیم مثبت دولت درباره افزایش درآمد استادان دانشگاه متوقف شود، تصمیمی که میتوانست سرمایه اجتماعی دولت را افزایش دهد متاسفانه سبب دلخوری و ناامیدی بخشی از اعضای هیات علمی دانشگاهها شد.
*اینکه گفته میشود درآمد استاد تمام در ایران اصلاً قابل مقایسه با کشورهایی مانند عربستان نیست درست است؟
بله، اصلا قابل مقایسه نیست، الان در بهترین حالت استادی که بیش از چهل سال سابقه تدریس دارد شاید حقوقشان به هزار دلار هم نرسد درحالیکه استادان در کشورهای منطقه بین ۵ تا ۱۰ هزار دلار حقوق دریافت میکنند، علاوه بر این تسهیلات پژوهشی و رفاهی هم دریافت میکنند، برای همین امروزه مهاجرت نخبگان عمدتاً به کشورهای غربی نیست بلکه افراد به کشورهای منطقه مهاجرت میکنند.
*خیلیها برخی گزینشها را دلیل مهاجرت نخبگان میدانند، موافق هستید؟
متاسفانه روشهای جذب هیات علمی بسیار فرسوده و از رده خارج هستند، روشهایی که سبب میشود اعضای هیات علمی جوان سالها در پشت دیوار بروکراسی بمانند و از جذب در دانشگاهها نا امید شوند. گزینشهای عمومی و زمانبری وجود دارد که برخی از نهادها همچنان بر آن اصرار دارند. طبق قانون و مصوبات مجلس اختیار جذب هیات علمی بهعهده دانشگاهها و و زارت علوم هست اما در یک مقطعی شورای عالی انقلاب فرهنگی این اختیارات را برای خودش کرده و یک دستگاه اجرایی برای این کار راه انداخته که بسیار زمان بر و ناکارآمد است. بنابراین این عوامل عملاً امید به آینده و نشاطی که برای فعالیت علمی لازم هست را از بین برده است.
*درخصوص دانشجوها چهطور، چرا در کنار استادان دانشگاه دانشجوها هم فعالیت پژوهشی ندارند؟
فعالیت پژوهشی دانشجوها کاملا به فعالیت پژوهشی اعضای هیات علمی وابسته است، آنها هم به آزمایشگاهها و کتابخانه نیاز به دسترسی دارند. از طرفی بهخاطر شرایط تحریم از یکسری از فرصتهای بینالمللی محروم هستیم و رفتوآمدمان به مجامع جهانی به صفر رسیده است، طوریکه نمیتوانیم در کنفرانسها شرکت کنیم یا از فرصتهای مطالعاتی استفاده کنیم، با این شرایط وقتی موقعیت فعالیت پژوهشی استادان دانشگاه برقرار نباشد برای دانشجویان هم برقرار نیست.
*آیا نا امیدی و آینده تاریک برای دانشجویان و استادان هم سبب کاهش فعالیت پژوهشی میشود، اینکه ذوق پژوهش نداشته باشند؟
همه این عوامل تاثیرگذار هستند، الان یکی از دغدغههای دانشجویان اشتغال است اما شرایط کشور بهگونهای هست که فرصتهای شغلی محدود شده است، شرایط یک سال اخیر کشور هم در کاهش فرصتهای شغلی اثر گذاشته استف بنابراین وقتی دانشجو آینده شغلی نداشته باشد در فعالیت علمیاش اثر میگذارد.
*شما قبلتر درباره تجهیزات به عنوان نیاز پژوهشی صحبت کردید، طی چند ماه گذشته اینترنت به عنوان یکی از ابزارهای اولیه پژوهش در کشورمان قطع بود، بهنظر میرسد همین مسئله هم سبب کاهش پژوهشهای دانشگاهی شود، اینطور نیست؟
قطعا همینطور است، بهدلیل قطعی اینترنت فعالیت پژوهشی خیلی از دانشجوها عقب افتاد. از طرفی متاسفانه برخی ژورنالهای علمی خارجی که پذیرای مقالههای ایرانیها بودند اعلام میکنند بهدلیل تحریم از پذیرش مقالات ایرانی معذور هستند، البته چنین اقدامی جای تاسف دارد که مسائل علمی و سیاسی را بهم ربط میدهند اما به هرشکل اینطور رفتار میکنند، کارشان غیرعادلانه است.
*در منطقه الان دانشگاههای کشورهایی مانند ترکیه و عربستان از ایران جلوتر هستند، آنها چهکار کردند؟
سرمایهگذاری عربستان و ترکیه در دانشگاه اصلا قابل مقایسه با ما نیست، آنها چند برابر کل اعتبار پژوهشی دانشگاههای ما فقط در چند دانشگاهشان سرمایهگذاری میکنند. نکته دوم ارتباطات بینالمللی وسیعی هست که این کشورها دارند، به دلیل همین ارتباطها هست که به زیرساختهای علمی سایر دانشگاهها دسترسی دارند و مقالات مشترک منتشر میکنند.
همچنین وجود یک فضای با ثبات برای توسعه فعالیتهای پژوهشی اهمیت دارد، اینکه شما بتوانید در کشور فضای آرام سیاسی، اقتصادی و فرهنگی داشته باشید که یک پژوهشگر بتواند فقط روی پژوهش خودش تمرکز کند بسیار اهمیت دارد.
