اسلام‌آباد میانجی می‌ماند یا وارد جنگ می‌شود؟

 پاکستان در بخش عمده‌ای از سال گذشته، نقشی دوگانه ایفا کرده است: هم شریک دفاعی ریاض بوده و هم کانال ارتباطی غیررسمی واشنگتن با تهران؛ اما درگیری‌های این هفته میان جنبش حوثی یمن و نیروهای سعودی، به‌طور فزاینده‌ای این مسئله را به بوته آزمایش می‌گذارد که اسلام‌آباد تا چه مدت می‌تواند هم‌زمان هر دو جایگاه را حفظ کند. 

به گزارش رویترز، این درگیری‌ها نخستین آزمون جدی برای پیمان دفاعی مشترکی محسوب می‌شود که ماه گذشته میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه امضا شد؛ پیمانی که بر پایه توافق پیشین میان اسلام‌آباد و ریاض شکل گرفته است. بر اساس این توافق، حمله مسلحانه به هر یک از این سه کشور، به منزله حمله به تمام آن‌ها تلقی خواهد شد. 

مقامات پاکستانی نگرانند که تهدید حوثی‌ها بیش از حملات موشکی ایران به تأسیسات انرژی عربستان در اوایل سال جاری، احتمال کشیده شدن اسلام‌آباد به یک جنگ را افزایش دهد. دو مقام پاکستانی در ماه ژوئیه گفتند که سربازان پاکستانی در نزدیکی مرز عربستان با یمن مستقر شده‌اند؛ امری که موجب افزایش احتمال درگیری مستقیم آن‌ها می‌شود. 

قراردادهای دفاعی با کشورهای حوزه خلیج فارس، بخش مهمی از برنامه‌های پاکستان برای تقویت اقتصاد نوپای این کشور پس از سال‌ها بحران بوده و اغلب با مذاکرات موازی یا متعاقب آن درباره سرمایه‌گذاری‌های کشورهای حوزه خلیج فارس همراه بوده است. 

با این حال، پاکستان همچنین به محموله‌های نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز و دریای سرخ وابسته است - مسیرهایی که ایران و حوثی‌ها نشان داده‌اند قادر به مختل کردن آن‌ها هستند - و همین امر به اسلام‌آباد دلیلی می‌دهد تا حتی در حین تعمیق روابط با کشورهای حوزه خلیج فارس، از تیره شدن روابط با تهران پرهیز کند. 

هشدار به ایران

در گذشته، تنش‌ها میان ایران و پاکستان (که دارای سلاح هسته‌ای است) گاهی به درگیری‌های مرگبار انجامیده است. دو سال پیش، حملات موشکی و پهپادی ایران به مواضعی که گفته می‌شد مخفیگاه شبه‌نظامیان در استان بلوچستان پاکستان (در امتداد مرز مشترک) است، واکنش تلافی‌جویانه اسلام‌آباد را در پی داشت؛ تنش‌هایی که برای مدتی کوتاه سایه یک درگیری جدید را بر منطقه افکند، اما به‌سرعت فروکش کرد. 

این بار، پاکستان در تلاش است تا پیش از آنکه کار از کار بگذرد، از تشدید تنش‌ها جلوگیری کند. 

منابع سعودی، پاکستانی و ایرانی روز چهارشنبه گفتند که پاکستان در هفته جاری، پیامی حاوی هشدار عربستان سعودی را به ایران منتقل کرده و از این کشور خواسته است تا متحدان حوثی خود در یمن را مهار کند. همچنین یک منبع پاکستانی اعلام کرد که «عاصم منیر»، فرمانده ارتش پاکستان، شامگاه پنجشنبه با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت‌وگویی تلفنی داشته و در آن درباره «راه‌های احیای تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش در تمامی جبهه‌ها» تبادل نظر کرده است. 

یک مقام دیگر دولت پاکستان گفت: پاکستان تلاش می‌کند در مناقشه میان عربستان و حوثی‌ها موضعی کم‌سروصدا و محتاطانه اتخاذ کند، زیرا منافع حیاتی خود را در خطر می‌بیند؛ این کشور نمی‌خواهد روابطش با ایران را تیره کند. 

سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان، روز گذشته در یک نشست خبری اعلام کرد که در حال حاضر هیچ‌گونه اقدام نظامی در واکنش به حملات حوثی‌ها در دست بررسی نیست. 

خان در پاسخ به درخواست اظهار نظر گفت: رهبری ایران همواره از تلاش‌های میانجی‌گرانه پاکستان قدردانی کرده است. پاکستان پیوسته با تشدید تنش‌ها مخالف بوده و بر خویشتن‌داری، گفتگو و دیپلماسی تأکید داشته است. 

تلاشی برای حفظ تعادل

مقامات ایرانی در اظهارات علنی خود، نقش پاکستان را ستوده و اعلام کرده‌اند که این پیمان دفاعی را تهدیدی برای خود نمی‌دانند. اما سه منبع ایرانی مطلع از این گفتگوها گفتند که در محافل خصوصی، ماجرا متفاوت است؛ آن‌ها توضیح دادند که اگرچه ممکن است نیت پاکستان خیر باشد، اما این کشور نه از ابزارهای لازم برای به سرانجام رساندن چنین اموری برخوردار است و نه تجربه مذاکره‌کنندگانی همچون قطر را دارد. 

وزارت امور خارجه ایران به درخواست اظهار نظر در این باره پاسخی نداد. 

نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد اسلام‌آباد اکنون در حال بازنگری در رویکرد خود است، چرا که ابعادِ اقدام دشوار و ظریفی را که در پیش گرفته (یعنی حفظ توازن میان طرف‌های مختلف)، بهتر درک می‌کند. 

به گفته چهار منبع آگاه از مذاکرات، پس از آنکه پاکستان و عربستان سعودی سال گذشته پیمان دفاعی اولیه خود را امضا کردند، کویت نیز خواستار توافقی مشابه شد. این منابع اظهار داشتند که مقامات پاکستانی، با نگرانی از تعمیق روابط نظامی با یک کشور دیگرِ حوزه خلیج فارس که در معرض حملات احتمالی ایران قرار دارد، سطح مذاکرات را کاهش دادند. 

در عوض، دو کشور ماه گذشته در اسلام‌آباد پروتکل محدودتری را امضا کردند که حوزه‌های آموزش، امنیت مرزی و ظرفیت‌سازی را در بر می‌گرفت؛ توافقی که با انتظارات کویت فاصله داشت. 

روز گذشته خان، سخنگوی وزارت امور خارجه، اعلام کرد که در حال حاضر برنامه‌ای برای گسترش ائتلاف وسیع‌ترِ پاکستان، عربستان و ترکیه و پذیرش اعضای جدید در آن وجود ندارد. 

میانجی یا طرف درگیر؟ 

فرزانه شیخ، پژوهشگر ارشد اندیشکده «چتم هاوس»، این پرسش را مطرح کرد که آیا اعتماد تهران به اسلام‌آباد واقعاً آن‌قدر که تصور می‌شد، مستحکم بوده است یا خیر. 

او گفت که پاکستان «از آن نوع امکانات یا حتی تجربه‌ای که قطر و عمان می‌توانستند به میدان بیاورند، برخوردار نیست» و نقش پررنگ‌ترِ اسلام‌آباد بیش از آنکه ناشی از سرمایه دیپلماتیک خودِ این کشور باشد، مدیون «رابطه دوستانه و صمیمانه شخصی» میان دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و فیلدمارشال پاکستانی، «عاصم منیر»، است. 

ترامپ بارها منیر را «فیلدمارشال محبوب» خود خوانده است؛ لقبی که پس از تلاش‌های دیپلماتیک و جذاب پاکستان در زمینه‌هایی همچون معاملات رمزارزها، دسترسی آمریکا به مواد معدنی کمیاب و مبارزه با تروریسم به دست آمد. 

با این حال، برخی دیگر معتقدند که این مسئله لزوماً به معنای پایان کار اسلام‌آباد در نقش میانجی نخواهد بود. 

کامران بخاری، تحلیلگر مسائل روابط پاکستان و ایران مستقر در واشنگتن، می‌گوید که تهران دقیقاً به دلیل همسویی اسلام‌آباد با ریاض و واشنگتن است که با آن تعامل می‌کند. 

او گفت که همسویی اسلام‌آباد به این کشور امکان می‌دهد پیام‌هایی را به شیوه‌هایی منتقل کند که از عهده یک طرفِ واقعاً بی‌طرف برنمی‌آید؛ و دقیقاً همین ویژگی است که ریاض و واشنگتن هنگام ارسال پیام‌های خود از طریق اسلام‌آباد، روی آن حساب می‌کنند. 

اما تشدید درگیری‌ها میان حوثی‌ها و عربستان سعودی می‌تواند این محاسبات را برهم بزند. 

بوخاری اظهار داشت: انتقال و جهت‌دهی به پیام‌ها یک بحث است، اما پشتیبانی فعال پدافند هوایی یا حمایت اطلاعاتی بحثی دیگر؛ اقداماتی که پاکستان را از یک طرفِ ذی‌نفع به یک طرفِ درگیر در نبرد تبدیل می‌کند. 

پاکستان که از نظر تعداد نیروهای نظامی فعال، هفتمین ارتش بزرگ جهان را در اختیار دارد، پیش‌تر و بر اساس توافق‌های دفاعی قبلی، هزاران سرباز و یک اسکادران جنگنده به عربستان سعودی اعزام کرده بود. با توجه به استقرار نیروها در امتداد مرز پرتنش پاکستان با هند و همچنین درگیری با چندین گروه شورشی در استان‌های غربی کشور، اسلام‌آباد اکنون می‌کوشد تا تقاضای سایر کشورهای حوزه خلیج فارس را که خواهان تضمین‌های مشابهی هستند، تعدیل کند. 

بوخاری گفت: توان و ظرفیت نیروهای پاکستان تحت فشار شدید است و همین امر، پذیرش تعهدات بیشتر را به کاری «بسیار دشوار» تبدیل می‌کند.