نگاهی به اظهارات ترامپ درباره احتمال جنگ بین ترکیه و اسرائیل

تازه‌ترین سخنان دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا درباره همتای ترکیه‌ای او رجب طیب اردوغان، توجه رسانه‌های ترکیه را به سوی خود جلب کرد.

ترامپ در کاخ سفید در پاسخ به سوالات خبرنگاران در مورد احتمال درگیری بین ترکیه و رژیم اسرائیل اعلام کرد: «فکر نمی‌کنم تا زمانی که من رئیس جمهور هستم، چنین اتفاقی بیفتد زیرا اردوغان دوست بسیار خوبی برای من است و او به من احترام می‌گذارد. اردوغان دوست بسیار خوب من است و ما با هم خیلی خوب کار کرده‌ایم. من او را خیلی دوست دارم. نباید این را بگویم چون مطبوعات فوراً می‌گویند: اوه، او اردوغان را دوست دارد! اما او یک رهبر خارق‌العاده و یک فرد قوی است، یک فرد بسیار قوی. من چیزی درباره احتمال جنگ بین ترکیه و اسرائیل نشنیده‌ام. اگر شنیده بودم، با او تماس می‌گرفتم. فکر نمی‌کنم چنین اتفاقی با ترکیه بیفتد؛ حداقل تا زمانی که من رئیس جمهور هستم، این اتفاق روی نمی‌دهد».

سخنان ترامپ در واشنگتن در شرایطی بیان شده که در استانبول و آنکارا، رسانه‌های نزدیک به حزب حاکم ترکیه به دلایل زیادی، تمایل دارند بحث احتمال بروز جنگ با رژیم اسرائیل را داغ کنند.

یکی از دلایل مهم این مواجهه سیاسی – رسانه‌ای، علاوه بر تلاش برای مهار تحرکات رژیم صهیونیستی، ریشه در این واقعیت دارد که بر اساس نظرسنجی‌های متعدد میدانی، رویکردها و عواطف صهیونیست ستیزی در جامعه مسلمان ترکیه در نقطه اوج است و در نتیجه، رسانه‌های آکپارتی تمایل دارند از این عواطف استفاده و این باور را القا کنند که رژیم صهیونیستی، تمایل دارد با ترکیه هم بجنگد اما به خاطر قدرت دفاعی بالای نیروهای مسلح ترکیه و تدابیر اردوغان، از دست زدن به چنین اقدامی، ابا دارد.

اگر چه رسانه‌های نزدیک به حزب عدالت و توسعه، به دنبال آن هستند که در انعکاس سخنان ترامپ درباره اردوغان، اهمیت نقش رهبری رئیس جمهوری ترکیه را آشکار می‌کند. اما واقعیت این است که ترامپ در عین حال، استقلال استراتژیک اردوغان و ترکیه را زیر سوال برده و با اعتماد به نفس بالا اعلام می‌کند، تا زمانی که او رئیس جمهور آمریکا باشد، ترکیه با رژیم اسرائیل نخواهد جنگید.

لفاظی سیاسی، به جای واقعیت استراتژیک 

نگاهی به کارنامه دونالد ترامپ در هر دو دوره ریاست جمهوری او نشان دهنده این واقعیت است که او به طور مداوم به دنبال آن است که به جای پرداختن به واقعیت استراتژیک و توجه به ساختار ژئوپلیتیک، به لفاظی سیاسی روزمره روی بیاورد.

در همین حال، باید به این موضوع نیز اشاره کرد که دیپلماسی ترامپ، غالباً امری بسیار شخصی - رفاقتی است و رهبران را کمتر از طریق نهادها و بیشتر از طریق روابط شخصی ارزیابی می‌کند.

رسانه های نزدیک به حزب حاکم ترکیه، بارها نشان داده‌اند که خود اردوغان نیز درباره نحوه مدیریت روابط و سیاست خارجی، غالباً رویه و رفتار «فرانهادی» دارد و معتقد است که مسائل را باید با تکیه بر رفاقت و رابطه شخصی حل کرد.

این در حالی است که رفاقت و رابطه شخصی، الزاماً به معنی همراهی و همسویی استراتژیک نیست. به عبارتی روشن، ممکن است ترامپ شخصاً اردوغان را دوست داشته باشد اما همزمان، پای دو موضوع مهمتر نیز در میان است:
اول این که دولت آمریکا منافع گسترده‌تری دارد و نمونه‌های پیشین نشان داده که به عنوان مثال، اردوغان نتوانسته به رغم روابط نزدیک با ترامپ، خرید جنگنده‌های اف 16 و اف 35 از آمریکا را قطعی کند و در آن پرونده، از کنگره آمریکا گرفته تا پنتاگون و نهادهای دیگر، آشکارا برای ترکیه مانع تراشی کرده‌اند.

نکته دوم، ماهیت روابط آمریکا و رژیم صهیونیستی است. اهمیت این موضوع در سطحی است که اساساً فاکتور و احتمالی به نام «تبدیل شدن رفاقت ترامپ- اردوغان به سپر و ابزاری برای ممانعت از جنگ ترکیه و اسرائیل» را به یک شوخی تبدیل می‌کند. 

چرا احتمال جنگ پایین است؟

حجم مبادلات تجاری بین ترکیه و رژیم صهیونیستی در بهترین شرایط به 9 میلیارد دلار در سال رسیده بود و با توجه به این که تراز مالی به شدت به نفع ترکیه بود، حتی پس از عملیات طوفان الاقصی و نسل کشی مردم غزه به دست ارتش تحت امر نتانیاهو، چند ماه طول کشید تا ترکیه بالاخره در برابر فشار حامیان داخل فلسطین، مجبور شد تجارت با اسرائیل را متوقف کند.

قبل از آن هم، ترکیه برای عادیسازی روابط با رژیم اسرائیل، اشتیاق بالایی نشان داده بود و اردوغان در ساختمان موسوم به «خانه ترک» در نیویورک با بنیامین نتانیاهو دیدار کرد. در نتیجه ماهیت و پسزمینه روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی، عملاً احتمال جنگ و درگیری مستقیم را پایین می‌آورد و به نظر می‌رسد دونالد ترامپ در بیان این سخنان، بیشتر به دنبال قدرت نمایی بوده و خواسته نشان دهد که کنترل بالایی بر ترکیه و اردوغان دارد. 

بدون شک با وجود پیشرفت جدی در روابط تجاری بین ترکیه و رژیم صهیونیستی و افزایش همکاری‌های اطلاعاتی بین سرویس اطلاعاتی میت و موساد، اختلافات قابل توجهی نیز در جریان است. اما دامنه اختلافات به شکلی است که به جای احتمال جنگ مستقیم، صرفاً احتمال رقابت استراتژیک در سطح بالا را میسر می‌سازد.

در چند ماه گذشته، همواره دیدار و تماس بین سران حماس و مقامات ترکیه تداوم داشته و در دیگر سو، حوزه‌های رقابتی بین ترکیه و رژیم اسرائیل بیشتر شده‌اند و از سوریه و مدیترانه شرقی و پرونده قبرس – یونان تا نفوذ منطقه‌ای و کریدورهای انرژی را در بر می‌گیرد.

سرویس اطلاعاتی میت چند عملیات مهم علیه جاسوسان اسرائیلی انجام داد، اما با وجود افزایش تنش، هر دو طرف همچنان به دنبال جلوگیری از رویارویی نظامی مستقیم هستند.

نگرانی، تشدید تصادفی تنش است نه جنگ عمدی. تردیدی نیست که رژیم صهیونیستی، برای حمله به ترکیه محدودیت‌ها و ضعف‌های بزرگی دارد و نمی‌تواند با دومین ارتش بزرگ ناتو وارد ستیز مستقیم شود. چرا که در صورت ورود به چنین جنگی، با یک چالش نظامی منطقه‌ای بزرگ و اختلال در اولویت‌های استراتژیک در جاهای دیگر روبرو خواهد شد.

در طرف مقابل ترکیه نیز علاوه بر ترس از شوک‌های اقتصادی بزرگ، به خاطر پرونده‌های انرژی در شرق مدیترانه و نفوذ بالای رژیم صهیونیستی در قبرس و یونان و همچنین به خاطر عضویت در ناتو و نوع نگرش غرب به رژیم اسرائیل، از ورود به چنین نبردی پرهیز می‌کند. 

اندیشکده آلمانی (SWP) اخیراً در گزارشی چنین استدلال کرده که روابط ترکیه و اسرائیل از یک همکاری دشوار به یک رقابت استراتژیک تبدیل شده است، اما همچنین خاطرنشان کرد که هر دو طرف همچنان از رویارویی نظامی مستقیم اجتناب می‌کنند.

خطر از همپوشانی حوزه‌های نفوذ و تشدید ناخواسته تنش ناشی می‌شود. رابطه ترکیه و اسرائیل به طور فزاینده‌ای شبیه چیزی است که محققان روابط بین‌الملل آن را همزیستی رقابتی می‌نامند. این دو، در چندین عرصه به رقبای استراتژیک تبدیل می‌شوند، اما همزمان انگیزه‌های قدرتمندی برای جلوگیری از جنگ مستقیم نیز دارند.