تصاویری از ساختمان قدیم مجلس و محل کنونی دبیرخانه مجمع پس از حمله آمریکا و اسرائیل
ساختمان قدیم مجلس یا کاخ سنا، یکی از مهمترین نمونههای معماری مدرن ایران و بخشی از حافظه سیاسی معاصر کشور، پس از تجاوز آمریکا و اسرائیل در جنگ اخیر دچار آسیبهای گسترده شد. اکنون تصاویری از این بنا، روایتی از ویرانی یکی از مهمترین یادمانهای تاریخی و معماری معاصر ایران را روایت میکند.
سقف فرو ریخته، بخشی از صحن ویران شده، تیرهای شکسته زیر آوار ماندهاند و سکوتی که امروز در ساختمان سنا (محل قدیم مجلس شورای اسلامی/ محل کنونی دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام) جریان دارد، فاصله زیادی با روزهایی دارد که اینجا محل تصمیمگیریهای سیاسی ایران بود. تصاویری که اینک از این ساختمان منتشر میشود، تنها روایت یک بنای آسیبدیده نیست؛ روایت بخشی از حافظه معماری و سیاسی معاصر ایران است که مورد تجاوز و حمله قرار گرفت.
همزمان با انتشار تصاویری از کاخ سنا (ساختمان قدیم مجلس/ دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام) که در جریان جنگ تحمیلی سوم تخریب شد، مروری داریم بر روایت اسکندر مختاری، مرمتگر، پژوهشگر و چهره ماندگار میراث فرهنگی، از تاریخ شکلگیری این بنا، ویژگیهای معماری آن و خسارتهایی که در جریان حملات اخیر به ساختمان وارد شده است.
ساختمان مجلس سنا، تنها یک بنای آسیبدیده نیست. این ساختمان نزدیک به هفتاد سال تاریخ سیاسی، معماری و حافظه شهری ایران را در خود جای داده است؛ بنایی که اکنون پس از حملات نظامی اخیر، دوباره به مرکز بحث درباره میراث فرهنگی و جنگ تبدیل شده است.
اسکندر مختاری، که از این بنا پس از حمله آمریکا و اسرائیل، بازدید کارشناسی داشته است، در گفتوگو با ایسنا، تصویری از میزان خسارات و در عین حال اهمیت تاریخی و معماری این مجموعه ارائه کرد؛ روایتی که نشان میدهد چرا سنا صرفاً یک ساختمان سیاسی نبود.
به گفته مختاری، پیش از آنکه جنگ به این ساختمان برسد، سنا در میانه یک پروژه بزرگ مرمت قرار داشت. ساختمان در اختیار دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام بود و مطالعات گستردهای برای احیای آن آغاز شده بود؛ از اسکنهای لیزری دقیق تا مستندنگاری کامل سازه، تزئینات، نماها و جزئیات معماری. حتی بخشی از عملیات مرمت نیز آغاز شده بود؛ از بازسازی مبلمان داخلی صحن و لوسترها گرفته تا تعمیر نما، بام و مرمت زنجیرهای مشهور عدالت.
ساختمان قدیم مجلس (کاخ سنا) پس از حمله نظامی آمریکا و اسرائیل
ساختمان سِنا چگونه متولد شد؟
اسکندر مختاری روایت کرد: «ریشههای شکلگیری این بنا به اواخر دهه ۱۳۲۰ و تأسیس مجلس سنا بازمیگردد؛ زمانی که ساختار سیاسی کشور نیازمند دومین نهاد پارلمانی تلقی شد. ابتدا جلسات سنا در ساختمان مجلس شورای ملی برگزار میشد، اما از همان ابتدا ایده ساخت ساختمانی مستقل وجود داشت.
این مجموعه پیشتر متعلق به خانواده فرمانفرما بود. این خانواده در نهایت مجبور شدند املاک خود را در اختیار رضاشاه پهلوی قرار دهند. ابتدا رضاشاه باغ سالار لشکر را که در محل فعلی کاخ مرمر قرار داشت، خریداری کرد و تا سال ۱۳۱۳؛ یعنی زمان ساخت کاخ مرمر، در آنجا سکونت داشت. پس از آن، با تثبیت قدرت، تلاش کرد در بخشی از املاک فرمانفرما برای فرزندان خود ساختمانهایی احداث کند؛ مشابه آنچه در سعدآباد انجام شد. برای هر یک از فرزندان، مانند غلامرضا، اشرف، شمس، محمدرضا و علیرضا، در این املاک کاخهایی ساخته شد.
در واقع، این سایت به مجموعهای از کاخهای رضاشاهی تبدیل شد که بهتدریج به دولت واگذار شدند. برای مثال، کاخ اشرف بعدها به نخستوزیری تبدیل شد. کاخ محمدرضا به محل استقرار ریاستجمهوری بدل شد و همچنان نیز دفتر رئیسجمهور در آنجاست. کاخ ملکه مادر نیز بعدها در اختیار مجلس خبرگان قرار گرفت. بهطور کلی، این کاخها بهمرور زمان کاربریهای دولتی پیدا کردند. ساختمان سنا نیز در همین مجموعه شکل گرفت و در مجاورت خیابان ساخته شد و به همین دلیل، محدودیتهای خاص خود را پذیرفت.
سایت این پروژه در واقع یک زمین صاف و یکپارچه نبود که بهطور کامل در اختیار طراحان قرار گرفته باشد. این زمین حدود ۲۰ هزار متر مربع مساحت داشت، اما بهتدریج در اختیار آنها قرار گرفت.
در وهله اول، طراحان در بخشی از زمین که در اختیار داشتند، شروع به ساخت کردند. حتی اکنون هم اگر ملاحظه کنید، در سمت شرق و غرب ساختمان سنا فضاهای خالی دیده میشود؛ زیرا این بخشها از ابتدا در اختیار طراحان نبوده و بعدها به مجموعه افزوده شدهاند.
در سمت شرق، کاخ علیرضا پهلوی قرار داشت که قرار بود تا پایان کار باقی بماند، و در سمت غرب نیز زمینی بود که بعداً در اختیار قرار گرفت. به همین دلیل، بخش اداری که در قسمت شمالی ساختمان قرار دارد، بهصورت ناقص اجرا شد.
در طرحهای اولیه، این بخش بهصورت یک نوار کامل در شمال ساختمان پیشبینی شده بود، اما در اجرا، بهدلیل در اختیار نبودن زمین، بهصورت ناقص باقی ماند.
این محدودیتهای سایت یکی از عوامل مهم در شکلگیری طرح بود. در طرح اولیه، قرار بود ساختمان دارای جلوخان باشد، اما خیابان سپه/ امام خمینی مانع این موضوع میشد. حتی تلاش شد که زمین دانشکده افسری برای این منظور در اختیار پروژه قرار گیرد، اما در نهایت این اتفاق نیفتاد. در نتیجه، کاخ سنا به ساختمانی تبدیل شد که فاقد جلوخان و حیاط ورودی است و تنها از طریق سکویی که حدود ۴ متر از سطح خیابان بلندتر است، از خیابان جدا میشود و دسترسی به آن از طریق پلکان صورت میگیرد.
بر اساس شواهد، نخستین جلسات مجلس سنا در این بخش از شهر و در کاخ علیرضا پهلوی، حوالی سال ۱۳۳۰ برگزار شد. در سال ۱۳۳۴ قرارداد ساخت ساختمان با یک شرکت پیمانکاری سیوند بسته شد و طراحی توسط این دو معمار آغاز شد. در نهایت، در سال ۱۳۳۸ ساختمان به پایان رسید، البته با برخی نواقص، اما به اندازهای آماده بود که بتوان از آن بهرهبرداری کرد. در همان سال، ساختمان رسماً افتتاح شد.
این بنا تا انقلاب ۱۳۵۷ محل فعالیت مجلس سنا بود و پس از انقلاب نیز در مقاطع مختلف به مجلس مؤسسان، مجلس شورای اسلامی، مجلس خبرگان و بعدها مجمع تشخیص مصلحت نظام اختصاص یافت.
جزییاتی از معماری کاخ سنا
آنچه ساختمان سنا را به اثری استثنایی تبدیل کرد، صرفاً کارکرد سیاسی آن نبود؛ بلکه معماری آن نیز جایگاهی ویژه داشت.
طراحی این مجموعه به محسن فروغی و حیدر غیایی سپرده شد. دو معمار برجستهای که تلاش کردند معماری مدرن بینالمللی را با نشانههای معماری ایرانی تلفیق کنند. نتیجه، ساختمانی شد که هم به اصول مدرنیسم وفادار بود و هم ارجاعات آشکاری به سنت معماری ایران داشت.
ساختمان سنا با زیربنایی نزدیک به ۱۰ هزار متر مربع، از دو بخش اصلی شکل گرفته بود. یک بخش اداری کشیده و مکعبی در شمال و یک صحن بزرگ نیماستوانهای که قلب مجموعه محسوب میشد.
در اصل ساختمان سه طبقه روی پیلوت اجرا شده، بهگونهای که زیر ساختمان کاملاً آزاد است. این ویژگی از اصول معماری مدرن به شمار میرود. در نمای این بخش، تعداد زیادی تیغه سنگی مانند پردهای آویزان دیده میشود که به مکعب سفیدرنگ بنا شخصیت معماری خاصی میبخشد.
بخش دیگر ساختمان شامل صحن است که بهصورت یک نیماستوانه طراحی شده و در کنار آن، بخش کمیسیونها بهصورت یک حجم مکعبی قرار دارد. ورودی اصلی نیز در جنوب این مجموعه واقع شده است.
در مجموع، ساختمان ترکیبی از یک مکعب پنجطبقه و یک استوانه چهارطبقه است که صحن در آن قرار گرفته است.
صحن اصلی دو طبقه دارد و طبقه همکف آن به دو بخش تقسیم میشود، بخشی برای نمایندگان و بخشی برای مهمانان. در مجموع، این فضا ظرفیت حدود ۵٠٠ صندلی را داشته است.
میان بخش نمایندگان و مهمانان نیز یک دیوار متحرک وجود داشته که در مواقع عدم حضور مهمانان، میتوانستند آن را بهصورت یک پرده مکانیکی بالا ببرند. این دیوار متحرک از ویژگیهای تکنولوژیک جالب ساختمان بوده و با بالا رفتن آن، فضای صحن کوچکتر میشده است. ما در تصاویر، معمولاً یک صحن بزرگ را دیدهایم، اما در واقع صحن، کوچکتر هم میشده است. زمانی که این پرده متحرک بسته میشده، فضا محدودتر میشده است.
در طبقه بالا نیز یک بالکن وجود دارد که ظرفیت حدود ۴۰۰ صندلی برای مهمانان و خبرنگاران را داشته است. بنابراین، با احتساب حدود ۵۰۰ نفر در پایین و ۴۰۰ نفر در بالا، در مجموع نزدیک به ۹۰۰ نفر گنجایش برای این فضا در نظر گرفته شده بود.
سقف سالن نیز بهصورت دو پوسته طراحی شده و از شاهکارهای معماری مدرن بهشمار میرود؛ هم از نظر تزیینات و هم از نظر مهندسی و شیوه اجرا.
پوسته اول سقف، بهنوعی با الهام از معماری ایرانی، بهویژه سقف مسجد شیخ لطفالله طراحی شده است. نقشی که در این سقف ایجاد شده، زمینهای شفاف و ترنسپرنت دارد و از شیشه ساخته شده است. در بخشی از همین سقف نیز یک نقاشی دیواری با سرامیک اجرا شده بود که این بخش بیشتر تحت تاثیر معماری اروپایی است، برای مثال میتوان آن را با سقف اپرای پاریس مقایسه کرد، که دارای یک نقش و نگار مدرن در این قسمت است.
پوسته دوم سقف که حدود ۴ متر بالاتر از پوسته اول قرار دارد، در واقع سازه نگهدارنده سقف اول است. این پوسته دوم بهوسیله حدود ۴۰ میل مهار به پوسته اول متصل و از آن آویزان شده است. برای تأمین نور و ایجاد روشنایی، در فضای بین این دو پوسته تعدادی چراغ تعبیه شده بود که همواره روشن میشدند. به همین دلیل، از داخل صحن، سقف بهگونهای دیده میشد که گویی مستقیماً با آسمان در ارتباط است و نور طبیعی از آن وارد میشود. در واقع، این طراحی با الهام از نقوش هندسی مسجد شیخ لطفالله (اصفهان)، تداعیکننده آسمان بوده است.
در جایجای بنا نیز نشانههای معماری شاخص دیده میشد. پلکانهای معلق، سطوح سنگی عظیم، پردههای سنگی مشبک و مهمتر از همه، زنجیرهای عدالت؛ عناصری که با الهام از مفهوم تاریخی «زنجیر عدالت انوشیروان» طراحی شدند و به یکی از مهمترین نمادهای ساختمان تبدیل شدند. اما امروز بخشی از این مجموعه دیگر وجود ندارد.»
نمای ساختمان بعد و قبل از تخریب
بخشهایی که در جنگ اخیر تخریب شد
مختاری ادامه داد: «بخش اداری شمال ساختمان تا حدود ۸۰ درصد تخریب شده است. اصابت مستقیم به صحن، دو لایه سقف را از بین برده، بالکن خبرنگاران تخریب شده و بخشهایی از سازه اصلی آسیب دیدهاند. در بخش جنوبی نیز شکست تیرهای بتنی و ریزش آوار رخ داده است. با این حال، بخشهایی از بنا همچنان پابرجا ماندهاند؛ نمای مدور ساختمان، بخشی از پردههای سنگی، قسمتهایی از ورودی اصلی و حتی زنجیرهای عدالت هنوز باقی هستند؛ عناصری که اکنون بیش از گذشته، به نماد تداوم این ساختمان تبدیل شدهاند.»
ساختمان قدیم مجلس (کاخ سنا) پس از حمله نظامی آمریکا و اسرائیل
شاید اهمیت امروز ساختمان سنا یا مجلس قدیم بیش از هر زمان دیگری در این باشد که این بنا تنها یک ساختمان سیاسی یا حتی یک اثر معماری نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی معاصر ایران است؛ حافظهای که اکنون میان تخریب، مستندنگاری و امکان بازسازی قرار گرفته است.
