راز دیدار عراقچی و پوتین، پیام محرمانه رهبری و وعده‌های کرملین/ روس‌ها بالاخره در کنار ایران می‌ایستند؟

 دیدار روز گذشته سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با ولادیمیر پوتین در مسکو در اوج تنش‌ها میان تهران- واشنگتن اهمیت ویژه‌ای داشت. نکته محوری که پوتین آن را علنی کرد، دریافت «پیامی از رهبر انقلاب» بود. این نخستین بار است که رهبر جدید انقلاب پیامی برای رئیس جمهور روسیه ارسال می‌کنند. البته پیش از این، رهبر شهید انقلاب از طریق علی لاریجانی به عنوان نماینده ویژه پیام‌هایی را به پوتین فرستاده بود، اما تفاوت امروز در سطح تهدید و اضطرار زمانی است.

پوتین در این دیدار تأکید کرد: «روسیه مصمم است روابط راهبردی خود با جمهوری اسلامی ایران را ادامه دهد.» این جمله در نگاه اول تأکیدی بر تداوم روند گذشته به نظر می‌رسد، اما با توجه به شرایط کنونی تعبیر متفاوتی می‌یابد. در گذشته روابط راهبردی دو کشور بیشتر بر محور هماهنگی در سوریه و مخالفت با هژمونی آمریکا تعریف می‌شد، اما امروز ایران در آستانه یک رویارویی مجدد نظامی با آمریکا قرار دارد؛ بنابراین «ادامه رابطه راهبردی» برای روسیه باید به معنای محدود کردن هزینه‌های خود در قبال تضمین امنیت ایران نیز باشد.

یکی از مهم‌ترین جملات پوتین این بود: «ما هر اقدامی که در راستای منافع ایران و کشور‌های منطقه باشد انجام خواهیم داد و روسیه تمام تلاش خود را برای تضمین صلح در خاورمیانه در اسرع وقت انجام خواهد داد.» این وعده تاکنون و در عمل محدود به حوزه دیپلماسی باقی مانده است. تجربه جنگ اوکراین نشان داده که روسیه از درگیری گسترده با آمریکا اجتناب می‌کند. البته نقش روسیه و چین را در وتو کردن قطعنامه علیه ایران که بحرین درباره تنگه هرمز به سازمان ملل پیشنهاد کرده بود، نباید نادیده گرفت. نقشی که برای تهران هم اهمیت ویژه‌ای داشت. در طول جنگ نیز بار‌ها مقامات آمریکایی ادعا کردند که روسیه کمک‌های تسلیحاتی و اطلاعاتی به ایران کرده است. با اینحال کرملین این ادعا‌ها را با قاطعیت رد کرده بود. البته نباید فراموش کرد که چنین اقدامات علنی معادل جنگ مستقیم با ناتو است که هزینه بسیاری برای کرملین خواهد داشت.

ملاقات رئیس‌جمهور روسیه با وزیر خارجه ایران در شرایطی انجام می‌شود که معمولاً پوتین با همتایان خود یا وزرای خارجه قدرت‌های بزرگ دیدار می‌کند. با اینحال دیدار روز گذشته عراقچی به مسکو به طور مستقیم با پوتین انجام شد. یوری اوشاکوف، دستیار پوتین، همچنین تاکید کرده که عراقچی پس از بازگشت جزئیات گفت‌و‌گو را به رهبری ایران اطلاع خواهد داد. به نظر می‌رسد که پوتین نیز پیام محرمانه و مهمی برای رهبر انقلاب داشته باشد. اوشاکوف گفت: «این بخشی از روند طبیعی دیپلماتیک است. با توجه به علاقه روسیه به حل‌وفصل مسئله ایران، طبیعی است که عراقچی حرف‌هایی برای گفتن به ما دارد.» دستیار پوتین همچنین در جمله‌ای کلیدی گفت: «دور از انتظار نیست که برخی ایده‌های خود را هم به کسانی که آن سوی اقیانوس هستند و هم به نزدیک‌ترین شرکایمان ارائه دهیم.» این روشن‌ترین سیگنال به آمریکا درباره وجود یک طرح هماهنگ شده ایرانی-روسی برای مدیریت بحران هرمز بود.

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که کاخ سفید روز دوشنبه اعلام کرد پیشنهاد ایران برای خاتمه دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز در حال حاضر توسط مقامات ارشد آمریکایی بررسی می‌شود؛ بنابراین به نظر می‌رسد دیدار پوتین و عراقچی عملاً یک هماهنگی پیش از پاسخ نهایی به آمریکا بوده است. با این حال نباید از یاد برد که در جریان بحران اخیر، روسیه و چین به عنوان دو شریک راهبردی ایران اقدامات خود را در حد اقدامات دیپلماتیک محدود کرده‌اند. در مقابل، متحدان غربی در طرف دیگر جنگ نه تنها سلاح می‌فرستادند، بلکه به پیمان‌های دفاعی خود نیز عمل می‌کردند. حتی پیمان دفاعی پاکستان و عربستان موجب شد اسلام‌آباد نقش میانجیگری خود را به طور جدی آغاز کند. چین و روسیه، اما هرگونه کمک اطلاعاتی و تسلیحاتی به ایران را رسماً انکار کردند، هرچند طرف مقابل معتقد است این کمک‌ها به صورت غیرعلنی انجام شده است.

آنچه این دیدار را از دیدار قبلی لاریجانی و پوتین جدا می‌کند، اضطرار زمانی و احتمال آغاز مجدد و قریب‌الوقوع جنگ است. در آن دوره، پیام‌ها درباره همکاری بود، اما این بار پیام درباره نجات از یک برخورد مستقیم است. به همین دلیل پوتین شخصاً وزیر خارجه ایران را می‌بیند و اوشاکوف از ایده‌هایی برای آن سوی اقیانوس حرف می‌زند. به هر حال به نظر میرسد که نقش پوتین در آینده بیشتر معطوف به فشار دیپلماتیک بر آمریکا خواهد بود و این روابط بیشتر از جنس هماهنگی در اتاق فکر است.