میانجی خاموش: تلاش های پشت پرده پکن برای آتش بس در خاورمیانه

خبرگزاری اسوشیتدپرس در گزارشی می‌نویسد در حالی که چین به دنبال ارائه تصویری از یک قدرت جهانی مسئولیت‌پذیر از خود است، نقش چین به عنوان میانجی غیررسمی در تازه‌ترین جنگ خاورمیانه، توجه جهانیان را به خود جلب کرده است؛ آن هم در شرایطی که اقدامات ایالات متحده، متحدان دیرینه واشنگتن را تحت فشار قرار داده است.

جایگاه چین در دیپلماسی بین‌المللی طی سال‌های اخیر به لطف تلاش‌های فعالانه دیپلمات‌هایش ارتقا یافته است. پکن که زمانی تمایلی به مداخله در درگیری‌های دور از مرزهای خود نداشت، اکنون با تلاش برای میانجی‌گری در منازعات، از جنوب شرق آسیا تا اروپا، به عنوان یک بازیگر اصلی ظاهر شده است. در جنگ ایران، اگرچه پکن یک میانجی رسمی نیست، اما همه طرف‌ها از جمله واشنگتن و تهران می‌گویند که این کشور نقش مهمی در تلاش برای تنش‌زدایی ایفا کرده است.

تأکید ترامپ بر نقش چین در مذاکرات آتش‌بس

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اظهار داشته که معتقد است چین به تشویق ایران برای مذاکره درباره آتش‌بس شکننده کنونی (که او اکنون آن را تمدید کرده) کمک کرده است. دیپلمات‌ها به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفته‌اند که پکن، به عنوان بزرگترین خریدار نفت تحریم‌شده ایران، از اهرم فشار خود برای بازگرداندن ایرانی‌ها به میز مذاکره جهت گفتگوهای تاریخی و چهره‌به‌چهره در پاکستان استفاده کرده است.

با این حال، پکن این روایت را تأیید نکرده است؛ احتمالاً به این دلیل که نمی‌خواهد به عنوان بخشی از یک چارچوب امنیتی تحت رهبری آمریکا دیده شود. با این وجود، این اقدام لحظه مهمی برای پکن محسوب می‌شود که پیش از این از جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران انتقاد کرده بود. از زمان آغاز جنگ با حملات ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه، وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، ۳۰ تماس تلفنی با طرف‌های مختلف از جمله اسرائیل، عربستان سعودی، بحرین و امارات داشته و پیشنهادی پنج‌ماده‌ای شامل پایان خصومت‌ها و بازگشایی تنگه هرمز ارائه داده است.

تکیه چین بر قدرت اقتصادی

کارشناسان معتقدند نقش چین در موضوع ایران غیرقابل جایگزین است. به عنوان بزرگترین خریدار نفت تهران، توصیه‌های پکن وزن زیادی دارد. همچنین چین از معدود کشورهایی است که در سازمان ملل با وضعیت ایران ابراز همدردی کرده است

توبیا گرینگ، پژوهشگر شورای آتلانتیک، می‌گوید چین موقعیت منحصربه‌فردی برای ارائه مشوق‌های اقتصادی دارد؛ به‌ویژه پس از پایان جنگ، پکن می‌تواند وعده سرمایه‌گذاری در بازسازی و تسهیلات تجاری را به شکلی بدهد که کمتر کشور دیگری توان آن را دارد. به گفته او: «چین می‌تواند یکی از معدود بازیگرانی باشد که قادر است هم پوشش سیاسی و هم مشوق‌های مادی به تهران بدهد تا محدودیت‌ها را بپذیرد و به آن‌ها پایبند بماند.»

گسترش نقش میانجی‌گری جهانی پکن

یکی از بزرگترین موفقیت‌های دیپلماتیک چین در سال ۲۰۲۳ رقم خورد؛ زمانی که توانست عربستان سعودی و ایران را برای ازسرگیری روابط رسمی کنار هم بیاورد. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند میانجی‌گری‌های چین «فرصت‌طلبانه و کم‌ریسک» است و اغلب زمانی رخ می‌دهد که شرایط برای توافق از قبل مهیا شده باشد.

پکن همچنین در منازعات دیگر از جمله تنش میان تایلند و کامبوج فعال بوده و حتی برای جنگ اوکراین نیز طرح‌های صلح ارائه کرده است، هرچند که دوستی «بدون مرز» خود با روسیه را حفظ کرده است.

تضاد در رهبری جهانی

تلاش‌های دیپلماتیک پکن معمولاً از الگوی ثابتی پیروی می‌کند که شامل تأکید بر منشور سازمان ملل و حاکمیت ملی است. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، اخیراً به طور غیرمعمولی صریح عمل کرده و نسبت به «بازگشت جهان به قانون جنگل» هشدار داده است.

تیتینان پونگسودهیراک، استاد روابط بین‌الملل، معتقد است در حالی که اقدامات ایالات متحده آسیب‌زا تلقی می‌شود، چین با صحبت از سیستم بین‌المللیِ قانون‌مدار، در حال نمایش رهبری جهانی خود است. او می‌گوید: «این یک تضاد اجتناب‌ناپذیر میان رفتار دو قدرت است.»