مُهری از خزانه تخت جمشید که از خلیج‌فارس می‌گوید

به مناسبت روز دریای پارس، نگاهی داریم به یکی از آثار مهم موزه ملی ایران که اثر مُهری از دوره هخامنشی است و گواهی روشن بر قدرت و نبوغ دریانوردان ایرانی در ۲۵ قرن پیش است. با ما همراه باشید تا داستان این کشتی جنگی را مرور کنیم.

اثر: مُهر با نقش کشتی جنگی

دوره فرهنگی: هخامنشی، حدود ۴۹۲–۴۶۰ پیش از میلاد

محل کشف: خزانه تخت‌جمشید

ابعاد نقش: حدود ۲٫۵ سانتی‌متر

شماره اثر در موزه ملی ایران: ۱۹۲۱/۵۸ (شماره حفاری: PT۴ ۷۰۴)

در جریان کاوش‌های مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۳۱۵ خورشیدی، به سرپرستی اریش اشمیت، اثر مهری بر روی گِل با نقش یک کشتی کشف شد. این اثر مهر، تصویر کشتی بزرگی را از نمای پهلوی چپ و در حال حرکت از راست به چپ نشان می‌دهد.

بدنه کشتی قوس‌دار است و در جلوی دماغه آن، تیزکوبی (رام) دیده می‌شود.

تیزکوب‌ها که معمولاً از جنس فلز، همچون مفرغ، ساخته می‌شدند، در نبردهای دریایی برای سوراخ کردن و از کار انداختن کشتی‌های دشمن به کار می‌رفتند؛ همان‌گونه که دژکوب‌ها در جنگ‌های زمینی برای تخریب دروازه‌ها و استحکامات استفاده می‌شدند. وجود این تیزکوب به‌روشنی نشان می‌دهد که نقش مذکور، یک کشتی نظامی یا ناو جنگی را تصویر کرده است.

کشتی دارای ۲۲ پارو، یک دکل و بادبانی پیچیده و جمع‌شده بر فراز آن است. در سمت راست صحنه، نقش درخت نخلی دیده می‌شود که با توجه به گونه و خوشه‌های آویخته آن، می‌تواند به جغرافیای کرانه‌ها و پس‌کرانه‌های دریای پارس اشاره داشته باشد.

افزون بر این، نخل در فرهنگ هخامنشی مفهومی نمادین و شاهانه دارد و می‌تواند بیانگر اقتدار و مشروعیت پادشاهی باشد. این تصویر را می‌توان بازتابی از سلطه دریایی شاهنشاهی هخامنشی دانست. شواهد تاریخی این اقتدار دریایی را تأیید می‌کنند؛ ازجمله سکه‌هایی با نقش ناو جنگی که در شهر صیدا (از مراکز مهم تجاری سواحل شرقی دریای مدیترانه) به نام شاهان ایرانی (اردشیر دوم و سوم) ضرب شده‌اند و بیانگر حضور و نفوذ سیاسی ـ نظامی ایران در این پهنه جغرافیایی هستند.

گواه دیگر، کتیبه داریوش بزرگ در مصر است. داریوش با احداث کانالی میان رود نیل و دریای سرخ (معروف به کانال داریوش یا سوئز باستان)، امکان ارتباط دریایی میان مدیترانه و دریای پارس را فراهم ساخت؛ اقدامی کم‌سابقه که نشان از درک راهبردی او از اهمیت دریاها دارد. وی در کتیبه خود تصریح می‌کند که ناوهایی به فرمان او از این آبراه گذشته و به دریای پارس رسیده‌اند.

این اثر مهر گِلی، با وجود ابعاد کوچکش، سندی ارزشمند از اقتدار، سازمان‌یافتگی و برتری ناوگان دریایی ایران در حدود ۲۵۰۰ سال پیش به شمار می‌رود و بازتابی از جایگاه راهبردی دریا در سیاست و اندیشه حکمرانی هخامنشیان است.