بازار ۱۰۵ هزار میلیارد تومانی فیلترشکن ها

طبق بررسی‌های آماری یک گزارش درباره سهم کاربران پولی، نوسانات قیمت فیلترشکن‌ها در دوره‌های مختلف و برآوردی از اندازه بازار سالانه این خدمات، فیلترشکن‌ها در ۱۵ ماه گذشته از یک ابزار جانبی برای دسترسی به اینترنت، به بخشی پرهزینه از زندگی دیجیتال کاربران ایرانی تبدیل شده‌اند؛ بازاری که عرضه، تقاضا و قیمت آن به‌طور مستقیم از محدودیت‌های اینترنت تأثیر می‌پذیرد.

یافته‌های  گزارش دیتاک بر تحلیل بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا، بررسی کانال‌های تلگرامی و داده‌های نظرسنجی ملی استوار است. داده‌های مربوط به قیمت نیز از آگهی‌های فروش فیلترشکن در کانال‌های تلگرامی گردآوری شده و نظرات مصرف‌کنندگان نهایی و میانگین قیمت‌ها را دربر می‌گیرد.

۳۰ میلیارد بازدید از محتوای مرتبط با فیلترشکن
 

این بررسی‌ها نشان می‌دهد محتوای مرتبط با فیلترشکن‌ها در تلگرام، طی بازه ۱۵ماهه مورد مطالعه، بیش از ۳۰ میلیارد بار دیده شده است. پایش و دریافت اطلاعات از ابزارها و مسیرهای دسترسی به اینترنت به بخشی از الگوی ثابت رفتاری کاربران تبدیل شده است. ساختار توزیع محتوا و سرعت بالای انتشار در تلگرام نیز باعث شده اطلاعات در ایران به‌صورت محسوسی منتشر شود و تحلیل داده‌های این پلتفرم، تصویری از گرایش‌های جامعه ارائه کند.

توجه به فیلترشکن از دلار هم بیشتر شد

داده‌های گزارش حاکی از آن است که میزان توجه کاربران به محتوای مرتبط با فیلترشکن، از توجه آنها به دلار پیشی گرفته است. نسبت توجه به دلار و فیلترشکن در این بررسی، ۸ به ۱۰ اعلام شده است. طبق ارزیابی دیتاک، هرچند دلار همچنان یک ابزار مهم برای رصد فشارهای اقتصادی محسوب می‌شود، در دوره‌های بحرانی توجه عمومی به فیلترشکن افزایش بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا دسترسی به اینترنت آزاد به یکی از نیازهای روزمره کاربران تبدیل شده است.

طبق نتایج این گزارش، ۷۵ درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن استفاده می‌کنند؛ به بیان دیگر، از هر چهار کاربر، سه نفر برای دسترسی به اینترنت از این ابزارها بهره می‌برند. این میزان استفاده، فیلترشکن را از یک ابزار مورد استفاده گروهی محدود، به پدیده‌ای فراگیر در زیست دیجیتال ایرانیان تبدیل کرده است و از هر سه کاربر فیلترشکن، دست‌کم یک نفر برای دریافت این خدمات هزینه پرداخت می‌کند.

این یافته از شکل‌گیری یک بازار پولی گسترده حکایت دارد؛ بازاری که هزینه آن مستقیماً به سبد مخارج خانوارها اضافه شده است. دیتاک برای ملموس‌تر شدن این فشار اقتصادی، قیمت یک گیگابایت فیلترشکن را تقریباً معادل قیمت یک نان بربری دانسته و تأکید کرده است که فیلترشکن، به یکی از اقلام ثابت در سبد هزینه برخی خانوارهای شهری تبدیل شده است.

جهش قیمت در دوره‌های اختلال و قطعی اینترنت
 

بررسی روند قیمت‌ها نشان می‌دهد بازار فروش فیلترشکن به تحولات دسترسی به اینترنت بسیار حساس است. بر اساس این گزارش، در طولانی‌ترین دوره قطعی، متوسط هزینه هر گیگابایت فیلترشکن به ۳۹۰هزار تومان جهش کرد و در شرایط اوج تقاضا، قیمت‌هایی تا دو میلیون تومان برای هر گیگ نیز مشاهده شد. پس از اتصال مجدد اینترنت بین‌الملل، اگرچه قیمت‌ها روند کاهشی پیدا کرد، همچنان در سطحی معادل ۴.۸ برابر ابتدای دوره، یعنی بهار ۱۴۰۴، تثبیت شد.

این گزارش همچنین یادآور شده است که روند قیمت در دی‌ماه ۱۴۰۴، به‌دلیل قطعی کامل شبکه و فراهم نبودن امکان ارائه خدمات برای فروشندگان فیلترشکن، قابل محاسبه نبوده است.

وقتی قیمت یک بسته ۳۰ گیگابایتی ۲۳۴ برابر شد
 

یکی از چشمگیرترین یافته‌های گزارش به قیمت بسته‌های ۳۰ گیگابایتی مربوط است. قیمت چنین بسته‌ای که پیش از اسفند ۱۴۰۴ حدود ۵۰ هزار تومان بود، در دوره «اوج خاموشی» به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید.

به این ترتیب، قیمت این بسته در اوج خاموشی نسبت به بهار ۱۴۰۴، افزایشی ۲۳۴ برابری را تجربه کرد. پس از اتصال مجدد نیز قیمت آن به حدود ۲۴۰ هزار تومان کاهش یافت؛ رقمی که همچنان به‌مراتب بالاتر از قیمت پیش از بحران بود. این گزارش این روند را نشانه‌ای از تبدیل دسترسی به اینترنت بین‌الملل به نیازی پرهزینه برای بخشی از جامعه می‌داند؛ تا جایی که خرید یک بسته ۳۰ گیگابایتی فیلترشکن در اوج خاموشی، معادل بیش از ۲۳۰ قرص نان خانوار عنوان شده است.
 

گردش مالی ۱۰۵ همتی در بازار فیلترشکن‌ها
 

طبق برآوردهای گزارش، اندازه احتمالی بازار سالانه فیلترشکن‌ها را حدود ۱۰۵ همت، معادل ۱۰۵ هزار میلیارد تومان، نشان می‌دهد. در این محاسبات، کف سخت‌گیرانه بازار ۳۱ همت و سقف آن ۱۶۴ همت برآورد شده است. گزارش توضیح می‌دهد حتی با فرض استفاده اشتراکی از یک فیلترشکن میان حداقل دو نفر، کف این بازار همچنان بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان در سال خواهد بود.

طبق محاسبات مبتنی بر داده‌های معتبر نظرسنجی نیز اندازه بازار در محدوده ۶۱ تا ۱۶۴ همت تخمین زده می‌شود. این ارقام شامل کمک‌های مالی و بودجه‌هایی نیست که سرویس‌های رایگان فیلترشکن برای ارائه خدمات به کاربران ایرانی از منابع بین‌المللی دریافت می‌کنند. در مجموع، یافته‌ها نشان می‌دهد محدودیت‌های اینترنت، در کنار دشوارتر کردن دسترسی کاربران، اقتصادی بزرگ و کم‌شفاف پیرامون ابزارهای عبور از فیلترینگ ایجاد کرده است؛ اقتصادی که هزینه نهایی آن مستقیماً از سوی شهروندانی پرداخت می‌شود که برای ادامه فعالیت‌های روزمره، ارتباطی و حرفه‌ای خود به اینترنت بین‌الملل نیاز دارند.