تورم به بازار فیلترشکن ها هم رسید؛ قیمت ها تا ۱۰ برابر بالا رفت

فیلترشکن از ابزار دور زدن فیلترینگ به ردیفی تازه در هزینه ماهانه خانوار تبدیل شده؛ برای یک خانواده دو نفره با مصرف معمولی ۵۰ گیگ برای هر نفر، هزینه ماهانه از ۱۸۵ هزار تومان به حدود یک میلیون و ۴۳۸ هزار تومان رسیده است.

پیش از دی‌ماه ۱۴۰۴ و قبل از آغاز موج تازه قطعی‌ها و اختلال‌های گسترده اینترنت، قیمت بسته‌های فیلترشکن در بسیاری از کانال‌ها و فرم‌های فروش، در محدوده‌ای بود که متوسط هر گیگ آن حدود ۱,۳۰۰ تا ۲ هزار تومان تمام می‌شد. برای نمونه، بسته ۳۰ روزه ۳۰ گیگابایتی با قیمت ۵۹ هزار و ۹۰۰ تومان فروخته می‌شد؛ یعنی هر گیگ حدود ۱,۹۹۶ تومان. بسته ۵۰ گیگابایتی ۳۰ روزه نیز ۹۲ هزار و ۵۰۰ تومان قیمت داشت؛ یعنی هر گیگ حدود ۱,۸۵۰ تومان.

اما حالا، در سومین ماه ۱۴۰۵، با گذشت حدود سه ماه و نیم از آغاز قطعی‌ها و اختلال‌های گسترده، نه کیفیت اتصال بهتر شده، نه سرعت اینترنت به سطح قابل قبول برگشته و نه خدمت‌دهی به کاربران شفاف‌تر شده است. تنها چیزی که تغییر کرده، قیمت فیلترشکن است.

رصد تعرفه‌های جدید نشان می‌دهد بسته ۳۰ روزه ۳۰ گیگابایتی اکنون به ۴۳۹ هزار تومان رسیده است؛ یعنی هر گیگ حدود ۱۴ هزار و ۶۳۳ تومان. بسته ۵۰ گیگابایتی نیز که پیش‌تر ۹۲ هزار و ۵۰۰ تومان بود، حالا با قیمت ۷۱۹ هزار تومان فروخته می‌شود؛ یعنی هر گیگ حدود ۱۴ هزار و ۳۸۰ تومان.

به بیان ساده‌تر، بسته ۵۰ گیگابایتی ۳۰روزه در فاصله کمتر از 6 ماه، ۶۲۶ هزار و ۵۰۰ تومان گران‌تر شده و قیمت آن ۷.۷ برابر افزایش یافته است؛ رشدی معادل حدود ۶۷۷ درصد.

این جدول نشان می‌دهد حتی اگر بسته‌های حجیم‌تر را مبنا قرار دهیم که معمولاً قیمت هر گیگ در آن‌ها پایین‌تر است، باز هم جهش قیمت چشمگیر است. بسته ۲۰۰ گیگابایتی ۳۰روزه که پیش‌تر ۲۷۵ هزار و ۹۰۰ تومان بود، اکنون به ۲ میلیون و ۵۹۹ هزار تومان رسیده است؛ یعنی بیش از ۲ میلیون و ۳۲۳ هزار تومان افزایش قیمت برای یک بسته مشابه.

هزینه یک خانواده دو نفره؛ فقط برای فیلترشکن چقدر؟

اگر یک خانواده دو نفره را در نظر بگیریم که هر نفر ماهانه فقط یک بسته ۵۰ گیگابایتی مصرف کند، هزینه ماهانه فیلترشکن این خانواده پیش از جهش قیمت‌ها چنین بود:

۹۲,۵۰۰ تومان × ۲ نفر = ۱۸۵,۰۰۰ تومان در ماه

اما با تعرفه جدید، همین مصرف برای همان خانواده چنین هزینه‌ای دارد:

۷۱۹,۰۰۰ تومان × ۲ نفر = ۱,۴۳۸,۰۰۰ تومان در ماه

یعنی یک خانواده دو نفره برای مصرف ماهانه ۱۰۰ گیگ فیلترشکن، حالا باید ماهانه یک میلیون و ۲۵۳ هزار تومان بیشتر از قبل پرداخت کند. این عدد یعنی هزینه فیلترشکن این خانواده نسبت به قبل ۷.۷ برابر شده و حدود ۶۷۷ درصد رشد کرده است.

اگر همین خانواده بتواند به‌جای دو بسته جداگانه ۵۰ گیگابایتی، یک بسته مشترک ۱۰۰ گیگابایتی بخرد، باز هم هزینه ماهانه آن از ۱۶۹ هزار و ۵۰۰ تومان به یک میلیون و ۳۴۹ هزار تومان می‌رسد؛ یعنی یک میلیون و ۱۷۹ هزار و ۵۰۰ تومان افزایش. در این حالت هم قیمت حدود ۸ برابر شده و رشد آن نزدیک به ۶۹۶ درصد است.

در روزهای قطع اینترنت و فیلترینگ، پیام‌رسان‌های داخلی اگرچه به پناهگاه اضطراری بخشی از کاربران تبدیل شدند، اما نه از نظر اعتماد عمومی، نه کیفیت فنی و نه قدرت شبکه‌ای نتوانستند جای تلگرام و اینستاگرام را بگیرند.

بنابراین حتی در خوش‌بینانه‌ترین حالت، هزینه ماهانه فیلترشکن برای یک خانواده دو نفره با مصرف متوسط، از کمتر از ۲۰۰ هزار تومان به حدود ۱.۳ تا ۱.۴ میلیون تومان رسیده است؛ رقمی که دیگر نمی‌توان آن را یک هزینه حاشیه‌ای یا بی‌اهمیت دانست.

فیلترشکن؛ هزینه تازه در سبد خرید خانوار

تا چند سال پیش، فیلترشکن برای بسیاری از کاربران یک ابزار جانبی بود؛ چیزی برای دسترسی به چند سایت یا اپلیکیشن محدود. اما امروز برای بخش بزرگی از کاربران، فیلترشکن به ابزار کار، آموزش، فروش، ارتباطات روزمره و حتی پیگیری امور مالی و شغلی تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، افزایش قیمت فیلترشکن فقط افزایش قیمت یک سرویس دیجیتال نیست؛ بلکه اضافه‌شدن یک هزینه تازه به سبد خرید خانوار است. خانواری که پیش‌تر باید برای اینترنت، موبایل، خوراک، اجاره، حمل‌ونقل و درمان هزینه می‌کرد، حالا باید برای «وصل‌ماندن» هم هزینه جداگانه‌ای کنار بگذارد.

در حالی که قطع اینترنت به‌عنوان راهکاری برای کنترل تهدیدهای امنیتی معرفی می‌شود، داده‌های جهانی و هشدارهای کارشناسی نشان می‌دهد این سیاست می‌تواند ریسک نفوذ به سامانه‌های حیاتی را افزایش دهد.

این هزینه برای کاربران عادی شاید چند صد هزار تومان در ماه باشد، اما برای فروشگاه‌های آنلاین، فریلنسرها، تولیدکنندگان محتوا، خبرنگاران، دانشجویان، برنامه‌نویسان و کسب‌وکارهای وابسته به شبکه‌های اجتماعی می‌تواند بسیار سنگین‌تر تمام شود. برای این گروه‌ها، فیلترشکن دیگر انتخاب نیست؛ ابزار ادامه کار است.

اینترنت کندتر، فیلترشکن گران‌تر

نکته مهم این است که این جهش قیمت در شرایطی رخ داده که کاربران بهبود محسوسی در کیفیت اینترنت تجربه نکرده‌اند. نه سرعت پایدارتر شده، نه مسیرهای اتصال قابل اعتمادتر شده و نه کاربران می‌دانند سرویس‌هایی که خریداری می‌کنند از نظر امنیتی تا چه اندازه قابل اعتمادند.

در عمل، کاربر ایرانی امروز دو بار هزینه می‌دهد؛ یک بار برای خرید اینترنت و بار دیگر برای عبور از محدودیت همان اینترنت. اما نتیجه نهایی برای بسیاری از کاربران همچنان اتصال ناپایدار، سرعت پایین، قطعی‌های پیاپی و نگرانی درباره امنیت داده‌هاست. این یعنی مردم هم پول اینترنت می‌دهند، هم پول عبور از فیلترینگ؛ اما نه کیفیت تضمین‌شده می‌گیرند و نه حق انتخاب واقعی دارند.

قبض خاموشی اینترنت در جیب شهروندان ایرانی است، هزینه اتصال یا عدم اتصال سه ماهه‌ای که از جیب‌شان رفت.

بازار خاکستری با رشد چندبرابری

پرسش اصلی از همین‌جا آغاز می‌شود: وقتی استفاده از فیلترشکن با مخالفت رسمی و محدودیت‌های پی‌درپی مواجه است، سود این بازار دقیقاً کجا می‌رود؟ چرا بازاری که نه شفاف است، نه پاسخ‌گو است، نه کیفیت ثابتی دارد و نه امنیت آن برای کاربران روشن است، بعد از چند ماه قطعی و اختلال، چنین رشد قیمتی را تجربه می‌کند؟

تعرفه‌های جدید نشان می‌دهد قیمت بسته‌های مشابه فیلترشکن، بسته به حجم، حدود ۷ تا ۹.۴ برابر شده است. این یعنی بازار فیلترشکن نه‌تنها از محدودیت‌ها کوچک نشده، بلکه ظاهراً به بازاری بزرگ‌تر، گران‌تر و سودآورتر تبدیل شده است.

این تناقضی است که هنوز پاسخ روشنی برای آن وجود ندارد: اگر فیلترشکن نامطلوب است، چرا بازار آن هر روز بزرگ‌تر می‌شود؟ اگر استفاده از آن باید محدود شود، چرا مردم عملاً بدون آن نمی‌توانند کار و زندگی روزمره خود را ادامه دهند؟ و اگر این بازار تا این اندازه گسترده و سودآور شده، چرا درباره ذی‌نفعان آن شفاف‌سازی نمی‌شود؟

قیمت‌های ۶۰ روزه هم همین روایت را تأیید می‌کنند

مقایسه بسته‌های ۶۰روزه نیز تصویر مشابهی نشان می‌دهد. بسته ۵۰ گیگابایتی ۶۰روزه که پیش‌تر ۱۳۵ هزار تومان قیمت داشت، اکنون به ۹۹۹ هزار تومان رسیده است؛ یعنی رشد ۷.۴ برابری یا ۶۴۰ درصدی. بسته ۱۰۰ گیگابایتی ۶۰روزه نیز از ۲۳۸ هزار تومان به یک میلیون و ۸۹۹ هزار تومان رسیده؛ یعنی حدود ۸ برابر افزایش.

در بسته ۲۰۰ گیگابایتی ۶۰روزه، قیمت از ۳۸۶ هزار تومان به ۳ میلیون و ۶۳۹ هزار تومان رسیده است. این یعنی افزایش بیش از ۳ میلیون و ۲۵۳ هزار تومان برای یک بسته مشابه و رشد حدود ۹.۴ برابری.

حامد بیدی، تحلیلگر فضای مجازی و اقتصاد دیجیتال معتقد است توجیه امنیتی برای قطع اینترنت بیشتر پوششی برای کنترل جریان آزاد اطلاعات است و پیامدهای آن می‌تواند از مهاجرت استارتاپ‌ها تا ناامنی زیرساخت‌های دیجیتال ادامه پیدا کند.

تورم به هزینه اتصال هم رسید

ماجرا فقط گرانی فیلترشکن نیست. مسئله این است که کاربران ایرانی در ماه‌های اخیر برای چیزی هزینه می‌دهند که باید بخشی عادی از زندگی دیجیتال باشد: اتصال پایدار، دسترسی قابل اتکا و امکان استفاده از ابزارهای جهانی.

محاسبات نشان می‌دهد قیمت بسته‌های فیلترشکن نسبت به قبل از قطعی‌های گسترده دی‌ماه، حدود ۷ تا ۹.۴ برابر شده است. برای یک خانواده دو نفره با مصرف ماهانه ۵۰ گیگ برای هر نفر، هزینه ماهانه فیلترشکن از ۱۸۵ هزار تومان به یک میلیون و ۴۳۸ هزار تومان رسیده است.

برای بسیاری از مردم، فیلترشکن دیگر انتخاب نیست؛ اجبار است. و وقتی اجبار به بازار تبدیل می‌شود، پرسش اصلی این نیست که مردم چرا فیلترشکن می‌خرند؛ پرسش این است که چه کسانی از بسته‌ماندن اینترنت و گران‌شدن راه‌های دور زدن آن سود می‌برند؟