الجزیره بررسی کرد؛
ایران دلار مورد نیازش را از کجا تأمین میکند؟
اگر تحریمها دسترسی مستقیم ایران به دلار را محدود کردهاند، تهران ارز مورد نیاز خود را از کجا میآورد؟ الجزیره در گزارشی از شبکهای چندلایه پرده برداشته که از نفت و یوان چین آغاز میشود و تا صرافیها، طلا، تتر و مسیرهای منطقهای امتداد مییابد.
با وجود بیش از چهار دهه تحریم آمریکا، ایران همچنان به منابع ارزی و ارزش دلاری دسترسی دارد؛ اما نه لزوما از مسیر بانکهای بینالمللی. نفت، صادرات غیرنفتی، یوان چین، شبکه صرافیها و واسطههای مالی، مرزهای عراق و افغانستان، ارزهای دیجیتال و طلا، مجموعهای از مسیرها را شکل دادهاند که تهران از طریق آنها درآمدهای خارجی خود را به ارز و دارایی قابل استفاده تبدیل میکند.
در این میان، نفت همچنان مهمترین منبع درآمد ارزی ایران است. پس از تشدید تحریمها و محدود شدن دسترسی تهران به نظام مالی بینالمللی، بخش قابل توجهی از درآمد نفتی ایران دیگر مستقیما به دلار دریافت نمیشود. چین از سال ۲۰۲۳ به خریدار اصلی نفت ایران تبدیل شده و بخش زیادی از معاملات با این کشور با یوان و از طریق بانکها و شرکتهای واسطه انجام میشود.
بر اساس برآورد شرکت «دیلور» که در حوزه انرژی فعالیت میکند، تخفیف نفت ایران به مشتریان چینی در سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۴ تا ۱۷ دلار در هر بشکه رسیده است. با این حال، همین مسیر همچنان میلیاردها دلار درآمد برای ایران ایجاد میکند که میتواند در مراحل بعدی به ارزهای دیگر یا داراییهای قابل استفاده تبدیل شود.
شبکه صرافیها و واسطههای مالی
یوان بهتنهایی تمام نیازهای ارزی ایران را تأمین نمیکند. به همین دلیل، شبکهای از صرافیها، شرکتهای واسطه و مجموعههای تجاری در کشورهایی مانند امارات، هنگکنگ و سنگاپور برای تبدیل درآمدهای نفتی به دلار، درهم و سایر ارزها مورد استفاده قرار میگیرند.
وزارت خزانهداری آمریکا این شبکه را نوعی «بانکداری سایه» توصیف کرده است؛ شبکهای که بخشی از خدمات نظام بانکی سنتی را خارج از کانالهای رسمی ارائه میدهد و به ایران امکان میدهد بخشی از درآمدهای صادراتی خود را جابهجا و قابل استفاده کند.
صادرات غیرنفتی؛ منبع مهم درآمد ارزی
ایران علاوه بر نفت، از صادرات پتروشیمی، فولاد، مواد معدنی، محصولات کشاورزی و دیگر کالاها نیز درآمد ارزی کسب میکند. طبق آمار وزارت صنعت ایران، ارزش صادرات غیرنفتی در سال منتهی به مارس ۲۰۲۵ حدود ۵۷.۸ میلیارد دلار بوده است.
بخش مهمی از این درآمدها باید به چرخه اقتصادی کشور بازگردد و از طریق سازوکارهایی مانند سامانه «نیما» در اختیار واردکنندگان قرار گیرد. با این حال، تفاوت نرخهای رسمی و بازار آزاد و دشواری انتقال ارز باعث شده بازگشت کامل و سریع این درآمدها به اقتصاد داخلی با چالشهایی همراه باشد.
عراق و افغانستان؛ مسیر دسترسی به دلار نقدی
در کنار مسیرهای بانکی و تجاری، کشورهای همسایه نیز امکان دسترسی به دلار نقدی را فراهم میکنند. عراق طی سالهای گذشته یکی از مسیرهای مهم خروج دلار به کشورهای همسایه بوده است. آمریکا نیز برای جلوگیری از انتقال غیرقانونی ارز، محدودیتهایی علیه شماری از بانکهای عراقی اعمال کرده است.
افغانستان نیز بهدلیل گسترش استفاده از پول نقد و شبکه «حواله»، به یکی دیگر از مسیرهای منطقهای تبدیل شده است. گزارشها از وجود شبکههایی برای تبدیل ریال ایران به دلار و جابهجایی نقدی ارز میان دو کشور حکایت دارد؛ هرچند همه دلارهای خارجشده از افغانستان به ایران منتقل نمیشوند.
ارزهای دیجیتال؛ دلار بدون بانک آمریکایی
ارزهای دیجیتال با پشتوانه دلار، بهویژه «تتر» (USDT)، مسیر دیگری برای نگهداری و انتقال ارزش دلاری ایجاد کردهاند. این ابزار به کاربران اجازه میدهد ارزش خود را به صورت دیجیتال و بدون داشتن حساب دلاری در بانکهای غربی منتقل کنند.
شرکت «الیپتیک» مدعی است بانک مرکزی ایران در مقاطعی صدها میلیون دلار تتر خریداری کرده و بخشی از این معاملات از طریق صرافیهای ایرانی انجام شده است. با این حال، این مسیر نیز بدون ریسک نیست؛ زیرا شرکت تتر میتواند داراییهای موجود در برخی کیفپولها را مسدود کند.
طلا؛ راهکار سنتی ایران برای انتقال دارایی
پیش از گسترش ارزهای دیجیتال، طلا یکی از مهمترین ابزارهای تبدیل داراییهای ارزی محدودشده ایران به ارزش قابل انتقال بود. در سالهای تشدید تحریمها، بخشی از درآمدهای انرژی ایران در ترکیه به لیر دریافت و سپس برای خرید طلا استفاده میشد تا این دارایی به ایران یا دیگر بازارها منتقل شود.
این تجربه نشان میدهد که برای ایران، دریافت مستقیم دلار همیشه ضروری نیست؛ تا زمانی که درآمدهای صادراتی بتوانند به دارایی یا ارزی تبدیل شوند که امکان انتقال و استفاده از آن وجود داشته باشد.
تحریمها؛ هزینه دسترسی به دلار
با وجود این شبکه گسترده، دسترسی ایران به ارز خارجی بدون هزینه نیست. تخفیف فروش نفت، هزینه واسطهها، کارمزد صرافیها، هزینه انتقال ارز، استفاده از شرکتهای واسطه، حملونقل و ریسک مسدود شدن داراییهای دیجیتال، بخشی از ارزش درآمدهای ایران را کاهش میدهد.
به همین دلیل، تحریمها نتوانستهاند ایران را بهطور کامل از درآمدهای ارزی جدا کنند، اما مسیر دسترسی تهران به این منابع را طولانیتر، پرهزینهتر و پرریسکتر کردهاند.
دلار از معاملات کنار رفته، اما از اقتصاد ایران نه
در نهایت، کاهش استفاده از دلار در برخی معاملات خارجی ایران به معنای حذف این ارز از اقتصاد ایران نیست. بخشی از تجارت نفت با چین با یوان انجام میشود، اما دلار همچنان یکی از مهمترین معیارهای ارزشگذاری، ذخیره ارزش و مبادلات غیررسمی است.
افزایش شدید نرخ دلار در بازار آزاد ایران نیز اهمیت این ارز را نشان میدهد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، نرخ دلار در بازار آزاد در اواخر اوت ۲۰۲۶ به حدود ۲.۰۱۵ میلیون ریال رسیده است.
بنابراین، ایران توانسته وابستگی خود به شبکه بانکی دلاری را کاهش دهد، اما از دلار جدا نشده است. در بسیاری از موارد، دلار فقط از ابتدای زنجیره معامله حذف شده و همچنان در انتهای مسیر، بهعنوان معیار ارزش و یکی از ابزارهای اصلی حفظ قدرت خرید، حضور دارد.
