تفاهم تهران و واشنگتن | رقابت کشورهای عربی برای حضور در بازار ایران؟

به گزارش خبرفوری به نقل از میدل ایست آی، مهم‌ترین محور این توافق، کاهش تدریجی تحریم‌های آمریکا علیه ایران و فراهم کردن زمینه ادغام بیشتر اقتصاد ایران در شبکه‌های اقتصادی منطقه است.

بر اساس چارچوب این تفاهم‌نامه، واشنگتن متعهد شده است تحریم‌های اولیه و ثانویه علیه ایران را لغو کند. همچنین ایجاد صندوقی به ارزش ۳۰۰ میلیارد دلار با مشارکت آمریکا و برخی شرکای منطقه‌ای برای حمایت از بازسازی و توسعه اقتصادی ایران پیش‌بینی شده است. اگر این برنامه عملی شود، کشورهای حاشیه خلیج فارس که سال‌ها ایران را همسایه‌ای مهم و در عین حال بازاری بالقوه می‌دانستند، با فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای روبه‌رو خواهند شد.

قطر نخستین کشوری بود که آشکارا از فرصت‌های اقتصادی ناشی از کاهش تحریم‌ها سخن گفت. شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، در حاشیه نشست گروه هفت اعلام کرد که «فرصت‌های سرمایه‌گذاری عظیمی در ایران وجود دارد»؛ اظهارنظری که نشان می‌دهد برخی دولت‌های عربی، موفقیت دیپلماسی را مقدمه‌ای برای همکاری‌های اقتصادی گسترده‌تر می‌دانند.

با این حال، لغو تحریم‌ها تنها بخشی از معادله است. جنگ اخیر، نگرانی‌های امنیتی را افزایش داده و این پرسش را به وجود آورده است که آیا روابط اقتصادی می‌تواند با همان سرعتی که انتظار می‌رود گسترش پیدا کند یا خیر.

کارشناسان معتقدند اگرچه تفاهم‌نامه جدید موانع حقوقی سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد، اما اعتماد سرمایه‌گذاران به این سادگی بازنخواهد گشت. تجربه توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ و خروج آمریکا از آن در سال ۲۰۱۸ همچنان در ذهن شرکت‌های بین‌المللی باقی مانده است. در آن زمان بسیاری از شرکت‌های بزرگ، از جمله بوئینگ، پس از بازگشت تحریم‌ها ناچار شدند فعالیت خود را در ایران متوقف کنند.

رابرت موگیلنیکی، پژوهشگر مؤسسه مطالعات کشورهای عربی خلیج فارس، می‌گوید حتی در خوش‌بینانه‌ترین سناریو نیز ریسک‌های مرتبط با تحریم‌ها به سرعت از بین نخواهد رفت. به اعتقاد او، شرکت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تا زمانی که از پایداری توافق جدید اطمینان پیدا نکنند، با احتیاط عمل خواهند کرد.

علی احمدی، پژوهشگر مرکز سیاست امنیتی ژنو، نیز تأکید می‌کند که حتی پیش از خروج آمریکا از توافق هسته‌ای، بسیاری از بانک‌ها و مؤسسات مالی حاضر نبودند به دلیل احتمال بازگشت تحریم‌ها با ایران همکاری گسترده داشته باشند. به گفته او، احیای کانال‌های بانکی و مالی که سال‌ها متوقف بوده‌اند، فرآیندی زمان‌بر خواهد بود؛ به‌ویژه برای بانک‌های بزرگی که وابستگی گسترده‌ای به نظام مالی مبتنی بر دلار دارند.

در نتیجه، انتظار می‌رود سرمایه‌گذاری‌های بزرگ کشورهای عربی در ایران به‌تدریج و همزمان با بازسازی زیرساخت‌های مالی و افزایش اعتماد بازار انجام شود. در کوتاه‌مدت، احتمالا تجارت در حوزه‌هایی مانند کالاهای مصرفی، تجهیزات الکترونیکی، خودرو، دارو، تجهیزات پزشکی و مصالح ساختمانی رشد بیشتری خواهد داشت.

امانج یارویسی، مدیر بنیاد مید، معتقد است عراق نیز در این روند نقش مهمی ایفا خواهد کرد. به گفته او، عراق و اقلیم کردستان از طریق مرزهای زمینی، شبکه‌های حمل‌ونقل و ارتباطات گسترده بخش خصوصی، سال‌هاست حجم قابل توجهی از تجارت با ایران را مدیریت می‌کنند و این ظرفیت می‌تواند در آینده نیز توسعه یابد.

از منظر سیاسی نیز کشورهای شورای همکاری خلیج فارس همچنان تلاش می‌کنند روابط دیپلماتیک خود با تهران را حفظ کنند. هر شش عضو این شورا از امضای تفاهم‌نامه ایران و آمریکا استقبال کرده‌اند؛ توافقی که با میانجیگری قطر و پاکستان به دست آمد. همچنین عمان درباره مدیریت تنگه هرمز با ایران وارد گفت‌وگو شده و قطر، عمان و عربستان نیز هیئت‌هایی را برای شرکت در مراسم تشییع رهبر شهید ایران اعزام کردند.

مهران حقیریان، مدیر پژوهش اندیشکده «بورس اند بازار»، می‌گوید قطر و عمان تنها از منافع خود دفاع نمی‌کنند، بلکه در واقع نماینده دیدگاه کلی شورای همکاری خلیج فارس در مذاکرات با ایران هستند. او معتقد است جنگ اخیر باعث شد اختلاف دیدگاه برخی کشورهای عربی درباره نحوه تعامل با ایران آشکارتر شود؛ برای مثال، در حالی که دبی همواره از گسترش تجارت با ایران استقبال کرده است.

با این حال، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که توسعه اقتصادی بدون ایجاد اعتماد امنیتی پایدار امکان‌پذیر نخواهد بود. با وجود این چالش‌ها، کارشناسان معتقدند زیرساخت‌های لازم برای همکاری اقتصادی از قبل وجود دارد. طی دو دهه گذشته، بازرگانان، شرکت‌های حمل‌ونقل، توزیع‌کنندگان کالا و سرمایه‌گذاران ایرانی و کشورهای عربی، حتی در دوران تحریم و تنش‌های سیاسی نیز ارتباطات تجاری خود را حفظ کرده‌اند. همین شبکه‌های اقتصادی می‌توانند پایه‌ای برای شکل‌گیری مرحله جدیدی از همکاری‌های منطقه‌ای باشند؛ مشروط بر آنکه موانع مالی و امنیتی به‌تدریج برطرف شوند و فضای اعتماد میان ایران و همسایگان عرب آن تقویت شود.