نحوه تسخیر جن و پری در باور ایرانیان

معصومه ابراهیمی - پژوهشگر حوزه‌ی مردم‌شناسی- در گفت‌وگو با خبرنگار بخش فرهنگ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، اظهار کرد: در باور مردم، پری، جن‌ و سایر دیوها ‌انسان را «می‌زنند». «پری‌زده»، «پری‌گرفته» یا «پری‌دیده» اصطلاحاتی است که برای کسانی به کار می‌رود که کالبدشان توسط پری تسخیر شده است.

او افزود: هرچند روایت‌های مردمی درباره‌ی تسلط و تسخیر انسان فراوان است اما از سوی آدمی نیز تلاش‌هایی برای تسلط و تسخیر انواع دیوها و شیاطین صورت گرفته است. یعنی آدمی توانسته با تسخیر دیوها و شیاطین شرارت و زیانکاری آن‌ها را کنترل کند و آن‌ها را در خدمت خود درآورد. بنابراین ما با رابطه‌ی متقابل تسلط و تسخیر از ما بهتران نسبت به انسان و انسان نسبت به آن‌ها روبه‌رو هستیم.

ابراهیمی ادامه داد: البته ماهیت و سرشت سیال از ما بهتران فرآیند تسلط و تسخیر انسان را برای آن‌ها آسان‌تر کرده است. حال آنکه برخی از مردم با دستیابی به روش‌های جادویی و تمرکز بر توانایی‌های غیر معمول، ادعا می‌کنند که می‌توانند از ما بهتران را تسخیر و آن‌ها را مطیع کنند و به فرمان خود در آورند و از مزایای تسلط بر آن‌ها که آگاهی از اسرار غیب، قدرت پیشگویی، درمانگری و جز آن است، برخوردار شوند.

این پژوهشگر مردم‌شناسی همچنین گفت: تسخیر از ما بهتران یا توسط مردم معمولی «بهره‌داران» و به طور تصادفی صورت می‌گیرد یا توسط جادوپزشکان شامل شمن‌ها، عزایم‌خوانان، دعاگران، باباها، ماماها، پری‌خوانان، جن‌گیران، احضارکنندگان ارواح و جادوگران صورت می‌گیرد.

این استادیار دانشگاه ادامه داد: براساس پژوهش‌های میدانی که انجام دادم و داده‌های مکتوب، متوجه شدم در هر شهر و روستایی مردم کسانی را می‌شناسند که به طور تصادفی به تسخیر آل، پری، جن، دیو، غول، نسناس و دیگر دیوها و شیاطین اقدام کرده‌اند. معمولاً این افراد در تمام طول عمر خود از گزند دیوها و شیاطین در امان می‌مانند، زیرا یکبار توانسته‌اند قدرت جادویی و ماورایی آن‌ها را درهم بشکنند و بر آن‌ها چیره بشوند.

او ادامه داد: از این‌رو نه تنها خود در ایمنی به سر خواهند برد، بلکه دارای نوعی مصونیت و قوای جادویی می‌شوند که آن را تا چند نسل بعد به فرزندان خود منتقل می‌کنند. در لرستان و ایلام به این افراد «بهره‌دار» می‌گویند. در واقع بهره‌دار اصطلاح بامسمایی است که برای کسانی که از ما بهتران را به تصاحب خود درآورده‌اند به کار می‌رود. روستاییان و عشایر فارس هم به این افراد «اودومدار» می‌گویند. اودومدار کسی است که حداقل یکبار در زندگی آل را دیده و تار مویی از او به گرو گرفته‌اند.

معصومه ابراهیمی بیان کرد: یکی از گروه‌های جادو-پزشکان در ایران «بهره‌داران» هستند. بر اساس روایت‌های مردمی آن‌ها ممکن است آلی را هنگام شستن دل و جگر زائو دستگیر کرده باشند. معمولاً به بدن آل سنجاقی آهنی می‌زنند. آل و همه‌ی از ما بهتران از اشیاء آهنی گریزان‌اند. با نزدیک کردن هر شیء فلزی، آن‌ها قدرت ماورایی خود را از دست می‌دهند و مطیع و رام انسان‌ها می‌شوند. از این‌رو حتی خود نمی‌توانند سنجاق یا سوزنی را که در بدن آن‌ها فرو شده باز کنند و خود را از اسارت و تسخیر آدمی برهانند.

او ادامه داد: بنابراین تا وقتی آن‌ها به وسیله‌ی اشیاء فلزی در دام انسان‌ها افتاده‌اند، می‌توان از آن‌ها «بهره» گرفت. آن‌ها به طور غیر معمول و فراتر از توانایی انسان‌ها فعال و کوشا هستند و به آدمی خدمت می‌کنند. اگر کسی یکی از آن‌ها را به خدمت خود وادارد به زودی ثروتمند می‌شود. کشاورزانی که ادعا کرده‌اند یکی از آن‌ها را گرفتار کرده‌اند، می‌گویند که اگر جن، آل یا پری تسخیرشده گاو و گوسفندان را بدوشد شیر دوشیده شده چندین برابر همیشه می‌شود.

این پژوهشگر گفت: اگر آن‌ها به رودخانه یا سر چاه بروند و برای تهیه‌ی خمیر نان آب بیاورند، آبی که آن‌ها می‌آورند سبب می‌شود خمیر هرگز تمام نشود؛ اگر آن‌ها را به مزرعه ببریم تا گندم‌ها را درو کنند چند برابر همیشه محصول خواهیم داشت. با وجود آن‌ها در خانه دام‌ها به سرعت زاد و ولد می‌کنند و ثروت آدمی هر لحظه بیشترمی‌شود.

او افزود: دسته‌ای دیگر از جادوپزشکان حرفه‌ای پری‌داران یا پری‌خوانان هستند که کارشان درمان بیمارانی است که پری کالبدشان را تسخیر کرده است. در ادبیات فارسی نمونه‌های پرشماری از حلول پری در جسم و جان آدمی وجود دارد. زیرا پری هر زمان از پیکری به پیکر دیگری در می‌آید. چنانکه عطار- شاعر قرن هفتم هجری قمری- می‌سراید: گفت گویی او پری دارد مگر/هر زمانش صورتی باشد دگر

یا: پری شد در دلم زین آدمی‌خوار/ به فضل خویش زین دیوم نگهدار

این پژوهگشر حوزه‌ی انسان‌شناسی ادامه داد: در فرهنگ‌های فارسی، «پری‌داران» یا «پری‌خوانان» را کاهنان، پیش‌گویان، غیب‌گویان و جادوگران معنا کرده‌اند. پری‌داران ادعا می‌کنند که پریان کالبد پری‌زدگان را تسخیر می‌کنند و با آن‌ها ارتباط برقرار می‌کنند و از اسرار و رموز پدیده‌ها آگاهی می‌یابند. چنان‌که بلعمی-شاعر قرن چهارم هجری قمری- درباره‌ی آن‌ها چنین گفته است: «... این کاهنان که گفتندی ما را پری آید و از چیزها آگاه کند، همچنان‌که این مردمان پری‌گرفتگان‌اند از زن و مرد، چنین گویند که پری ما را خبر دهد تا مردمان را بگوییم».

او ادامه داد: معمولاً پری‌داران با اعمال جادویی، وردخوانی، آوازخوانی و نواختن موسیقی فرد پری‌زده را به حالت خلسه و بی‌خودشدگی می‌کشاندند، سپس پری نامرئی درون او را تسخیر می‌کردند و در شیشه یا کوزه‌ای اسیر می‌کردند.

این مدرس دانشگاه گفت: در عجایب‌نامه‌ای کهن به نام «تحفهًْ‌الغرائب» که در سده‌ی پنجم قمری توسط محمد حاسب نوشته شده است درباره‌ی ترفندها و چگونگی تسخیر پریان توسط پری‌داران چنین آمده است که پری‌داران کوزه‌های ساخته شده از گل و سنگ آهک را فراهم می‌کنند، سپس در آن آب می‌ریزند و بسیار ورد و افسون می‌خوانند تا صداهایی از کوزه بیرون می‌آید و انتهای آن می‌شکند و آن را نشانه‌ی حضور پریان در کوزه می‌دانستند .

پری را به اصطلاح در شیشه تسخیر کردن در برخی اشعار شاعران نیز منعکس شده است به این شعر سلمان ساوجی می توان استناد کرد: درون شیشة می آتشی است همچو پری/ سمن رخان چمن را مگر پری‌خوان است

منبع: ایسنا

1980