آیتالله شبیری زنجانی که بود؟؛ مرجعی که از هیاهوی سیاست فاصله گرفت، اما سکوت نکرد
آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، از مراجع برجسته حوزه علمیه قم، در ۹۹ سالگی درگذشت؛ فقیهی که سالها از هیاهوی سیاسی فاصله گرفت، اما در بزنگاههای حساس، از نفوذ و اعتبار خود برای میانجیگری و دفاع از استقلال مرجعیت استفاده کرد.
آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، از مراجع تقلید شیعه در قم، در ۹۹ سالگی درگذشت. دفتر این مرجع تقلید بامداد دوشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ با صدور اطلاعیهای اعلام کرد که او پس از یک دوره بستری در بیمارستان به دلیل عارضه ریوی، دار فانی را وداع گفته است. با درگذشت او، شمار مراجع تقلید سنتی و برجسته حوزه علمیه قم بیش از پیش کاهش یافت و جامعه دینی یکی دیگر از چهرههای نسلِ کهنِ فقهای حوزه را از دست داد.
ریشههای خانوادگی و سوابق تحصیلی
سید موسی شبیری زنجانی در اسفندماه ۱۳۰۶ در قم و در خانوادهای اهل علم و تقوا دیده به جهان گشود. پدرش، آیتالله سید احمد زنجانی، از چهرههای موجه و پارسای حوزه قم بود که سالها اقامه نماز جماعت در مدرسه فیضیه و حرم حضرت معصومه (س) را بر عهده داشت و مورد احترام فراوان مراجع و بزرگانی همچون امام خمینی قرار داشت. سید موسی از همان دوران نوجوانی وارد مسیر طلبگی شد و دروس مقدمات و سطح را با ذهنی بسیار وقاد و دقیق سپری کرد.
مسیر علمی او با بهرهگیری از عالیترین اساتید فقه در دو حوزه بزرگ قم و نجف شکل گرفت. در قم، بیش از ۲۱ سال در حلقه درس خارج فقه و اصول آیتاللهالعظمی سید محمد محقق داماد حضور داشت و از آیتاللهالعظمی سید حسین بروجردی و آیتالله سید صدرالدین صدر نیز بهرهمند شد. او همچنین در حوزه علمیه نجف، در درسهای فقهای نامداری، چون آیتاللهالعظمی سید ابوالقاسم خویی، آیتالله سید محسن حکیم و آیتالله سید عبدالهادی شیرازی شرکت کرده و شاکله فقهی و اجتهادی خود را استحکام بخشید.
آیتالله شبیری زنجانی در حوزه علمیه قم به دقت نظر بینظیر، تسلط شگفتانگیز بر متون حدیثی و بهویژه کارشناسی بیبدیل در «علم رجال» و «درایه» شهرت داشت. بسیاری از استادان و پژوهشگران حوزه، او را از برترین رجال معاصر میدانستند که مباحث سندی و حدیثی را با نگاهی کاملاً انتقادی و روشمند تحلیل میکرد.
جلسات درس خارج فقه او - بهویژه در مباحث حج، نکاح، خمس و اجاره - از دقیقترین محافل علمی قم بود. او روشی مبتنی بر بررسی ریشهای اسناد و اعتبارسنجی دقیق روایات داشت و اثر فاخر و چندجلدی «جرعهای از دریا» که مجموعهای از دیدگاههای علمی، خاطرات، شخصیتشناسی و تاریخ شفاهی حوزههاست، در کنار تقریرات گسترده دروس نکاح و خمس و تعلیقات رجالی بر کتب اربعه، تنها بخشی از کارنامه مکتوب و ماندگار وی است. حاصل دههها تدریس او، تربیت صدها مجتهد و پژوهشگر بود؛ شاگردانی از طیفهای مختلف که چهرههای برجستهای همچون سید محمد خاتمی، سید حسن خمینی، سید مجتبی خامنهای و بسیاری از اساتید مطرح امروز حوزه در شمار آنان قرار دارند.
زیست سیاسی و اجتماعی شبیری زنجانی
پس از رحلت آیتاللهالعظمی اراکی در سال ۱۳۷۳، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نام آیتالله شبیری زنجانی را در شمار مراجع معتمد و واجد شرایط تقلید اعلام کرد. با این حال، منش شخصی او همواره بر پرهیز از شهرت، تجملات و روندهای تبلیغاتی استوار بود. تا سالها از انتشار وسیع توضیحالمسائل و ایجاد تشکیلات گسترده خودداری میکرد و بر مأموریت اصلی حوزه یعنی پژوهش، تدریس و پاسخگویی بیهیاهو به نیازهای شرعی مردم تأکید داشت. او حتی از دریافتهای متداول شهریه یا نمادهای معمول قدرتمندیِ دفاتر پرهیز میکرد تا استقلال کامل فقهی و حوزوی خود را حفظ کند.
اگرچه آیتالله شبیری زنجانی به عنوان شخصیتی فارغ از جنجالهای روزمره سیاسی شناخته میشد و مواضع خود را غالباً از مسیرهای غیررسانهای و رایزنیهای خیرخواهانه دنبال میکرد، اما در مواقف حساس تاریخی، هرگز از مسئولیت اخلاقی و دینی خود شانه خالی نکرد.
نگاه او به سیاست، مبتنی بر اخلاق، مصلحت عمومی، کرامت انسانها و صیانت از حریم مرجعیت بود. او از پیش از انقلاب در زمره همراهان نهضت بود و نامش در برخی اعلامیههای مهم علمای قم دیده میشد، اما آنچه زیست سیاسی او را در دهههای اخیر برجسته ساخت، نقش آشتیجویانه، خیرخواهانه و پناه بودن او برای نیروهای منتقد و خطمشی اعتدالیاش بود.
اقامه نماز بر پیکر شخصیتهای برجستهای، چون آیتالله حسینعلی منتظری، آیتالله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، آیتالله جلالالدین طاهری و آیتالله یوسف صانعی، نشاندهنده نگاه فراگروهی و وفاداری او به سوابق مجاهدت و فضل علمای دین بود.
مواضع سیاسی و نزدیکی با آیت الله منتظری
او بارها از نفوذ معنوی خود برای رفع محدودیتها و حصر بزرگان یا آزادی زندانیان سیاسی استفاده کرد؛ از جمله پیگیریهای مؤثر و آرام او در ماجرای رفع حصر آیتالله منتظری و وساطت برای آزادی برخی فعالان سیاسی مصلح پس از حوادث سال ۱۳۸۸.
چند سال بعد، در پرونده احمد منتظری نیز نام شبیری زنجانی دوباره مطرح شد. احمد منتظری در گفتوگویی درباره حکم زندان خود پس از انتشار فایل صوتی پدرش درباره اعدامهای سال ۱۳۶۷، گفت شبیری زنجانی از آیتالله محمدعلی استادی خواسته بود درباره اجرای حکم او با آیتالله خامنهای مکاتبه کند. به گفته احمد منتظری، پاسخ کتبی آیتالله خامنهای این بود که «مطابق نظر شریف آیتالله زنجانی» عمل شود و پس از آن، اجرای حکم احمد منتظری تعلیق شد.
در پاییز سال ۱۳۹۷، پس از دیدار آیتالله شبیری زنجانی با جمعی از شاگردان قدیمی خود از جمله سید محمد خاتمی، محمد موسوی خوئینیها، غلامحسین کرباسچی و عبدالمجید معادیخواه در منزل عبدالله نوری، نامهای سرگشاده و کمسابقه با لحنی تند از سوی محمد یزدی (دبیر وقت جامعه مدرسین) خطاب به این مرجع تقلید منتشر شد که از این دیدار گلایه کرده و با طرح نکاتی درباره رعایت شأن مرجعیت و رابطه با نظام و رهبری؛ خواسته شده بود چنین دیدارهایی تکرار نشود. این نامه با موج گستردهای از اعتراضات در میان مراجع، فضلا، طلاب و شخصیتهای برجسته کشور مواجه شد که آن را خدشه به حریم مرجعیت و استقلال حوزه دانستند. واکنش متین و صبورانه آیتالله شبیری و حمایت همهجانبه حوزویان نشان داد که جامعه دینی ایران، آزادی، آزاداندیشی و پدری مراجع تقلید را بر نگاههای جناحی ترجیح میدهد.
آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی در حالی چشم از جهان بست که حوزههای علمیه یکی از آخرین نمایندگان نسل طلایی فقهای عمیق، زاهد و استوار را از دست دادند. او نشان داد که میتوان در بالاترین قلههای علم و مرجعیت ایستاد، اما ملاطفت، تواضع، انصاف علمی و نگاه پدارنه به همه فرزندان جامعه را فراموش نکرد. میراث علمی و اخلاقی او - از بررسیهای دقیق رجالی تا زیست نجیبانه و مستقلش - همواره به عنوان الگویی درخشان در تاریخ معاصر تشیع باقی خواهد ماند.
