پیمان مکه؛ درباره دردسر جدید ایران در جهان اسلام چه می دانیم؟
توافق دفاعی مکه میان سه قدرت مهم جهان اسلام در شرایطی امضا شد که منطقه پس از جنگ ایران و آمریکا با بحران امنیتی تازهای روبهروست. این پیمان اگرچه رسماً علیه هیچ کشوری اعلام نشده، اما همزمانی آن با افزایش نگرانیهای کشورهای خلیج فارس درباره توان موشکی ایران و نقش آمریکا در منطقه، نگاهها را به سمت تهران معطوف کرده است.
روز جمعه، رهبران عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه توافق دفاعی جدیدی را امضا کردند که در آن آمده است: «هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حملهای علیه همه آنها تلقی خواهد شد.»
این توافق ایران را دشمن معرفی نمیکند و نباید آن را پیشاپیش یک اتحاد ضدایرانی دانست؛ اما پیام مهمی برای تهران دارد.
چرا این پیمان در این مقطع امضا شد؟
زمان امضای این توافق اتفاقی نیست. سه عامل اصلی دلیل «چرا اکنون؟» را توضیح میدهد.
این توافق که به نام شهر محل امضا، «توافق دفاعی مشترک مکه» نام گرفته، در شرایطی امضا شده که جنگ ایران تهدید به ازسرگیری دارد، حملات حوثیها از یمن دوباره آغاز شده و کشورهای خلیج فارس پس از حملات گسترده پهپادی و موشکی ایران، درباره نقش آمریکا بهعنوان تأمینکننده امنیت منطقه دچار تردید شدهاند.
عربستان در این توافق، وزنهای در برابر ایران میبیند و پاکستان نیز در برابر هند. اما برای آنکارا، اضافه شدن یک قدرت اقتصادی بزرگ و یک کشور دارای توان هستهای، بازدارندگی ترکیه را در برابر اسرائیل افزایش میدهد؛ کشوری که رهبرانش در ماههای اخیر بیشتر از دشمنی و احتمال درگیری با ترکیه سخن گفتهاند.
تحلیلگران میگویند این توافق تلاشی از سوی سه کشور برای بازتنظیم جایگاه خود پس از بحران جنگ ایران است.
آیا پیمان مکه قابل مقایسه با ماده ۵ ناتو است؟
یکی از نخستین واکنشها پس از اعلام توافق، مقایسه آن با ماده ۵ پیمان ناتو بود؛ بندی که حمله به یک عضو را حمله به همه اعضا تلقی میکند.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفت توافق دفاعی مشترک مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان از نظر فنی مشابه ماده ۵ ناتو درباره دفاع جمعی است و هدف آن کمک به ثبات پایدار منطقهای است.
او درباره فلسفه ماده ۵ ناتو گفت: بازدارندگی اصلی ناتو دفاعی است و پیام آن این است: اگر به من حمله کنید، من قدرت نظامی یک اتحاد بزرگ را در اختیار دارم.
با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند مقایسه مستقیم این دو پیمان دقیق نیست.
از سوی دیگر عربستان پیش از این نیز یک توافق دفاع متقابل با پاکستان از سپتامبر ۲۰۲۵ و یک توافق امنیتی با شش کشور شورای همکاری خلیج فارس از سال ۲۰۰۰ داشته است.
در عمل، هیچکدام از این توافقها به واکنشی مشابه ماده ۵ پیمان ناتو (حمله به یکی، حمله به همه) منجر نشدهاند.
تضمین ناتو بر پایه یک سازمان دائمی، ساختار فرماندهی یکپارچه، هفت دهه تجربه عملیاتی و یک چتر هستهای ضمنی قرار دارد.
پیمان مکه هیچکدام از این ویژگیها را ندارد.
این توافق بر منطق دفاع مشروع منشور سازمان ملل تکیه دارد، محدوده جغرافیایی و شرایط واکنش را دقیق مشخص نکرده و به هر عضو اختیار میدهد که درباره نوع یا حتی اصل واکنش تصمیم بگیرد.
با این حال کانوال سیبال، دیپلمات پیشین هند و وزیر خارجه سابق این کشور، در تحلیل خود تاکید کرده که نباید پیمان را کماهمیت جلوه داد.
او در یادداشتی در یک نشریه هندی در واکنش به تحلیلهایی که این توافق را صرفاً نمادین یا عادی میدانند، میپرسد: «به جز ناتو، کدام پیمان دفاعی چنین بندی دارد؟»
سیبال استدلال میکند که حتی ماده ۵ ناتو نیز الزاماً به معنای واکنش نظامی خودکار اعضا در صورت حمله به یکی از اعضا نیست؛ بنابراین از نظر او، مفاد پیمان سهجانبه مکه قابل توجه است.
او این توافق را با پیمان دوستی هند و شوروی مقایسه کرده و معتقد است ماده ۹ آن پیمان به اندازه توافق جدید مکه صریح نبود؛ بنابراین از نگاه او، نمیتوان این پیمان را صرفاً با ادبیات دیپلماتیک کلیشهای کماهمیت جلوه داد.
واکنش تهران به توافق چه بود؟
امضای توافق دفاعی مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در روز جمعه، واکنشهای متفاوتی را در ایران برانگیخته است.
برخی ناظران ایرانی خواستار افزایش همکاری میان کشورهای مسلمان در پی این توافق شدهاند و حتی پیشنهاد ایجاد یک ائتلاف منطقهای علیه اسرائیل را مطرح کردهاند.
اما بسیاری دیگر در ایران معتقدند این اتحاد در نهایت ایران را نیز هدف قرار میدهد؛ بهویژه آنکه این توافق در شرایطی شکل گرفته که جنگ اخیر باعث شد ایران به عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس حمله کند و تهران این حملات را واکنشی به حملات آمریکا از پایگاههای منطقهای خود عنوان کرده بود.
جنگ میان ایران و آمریکا به سرعت به لبنان گسترش یافت و اکنون به نظر میرسد به یمن و تنگه بابالمندب نیز کشیده شده است.
نخستین واکنش رسمی ایران به توافق مکه از سوی ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران مطرح شد.
او در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که تکیه بر توافقهای خارجی «برای ریاض راه نجات امنیتی ایجاد نخواهد کرد».
رضایی افزود: «سعودیها باید بدانند که یک توافق روی کاغذ با ترکیه و پاکستان برای آنها امنیت به همراه نمیآورد؛ همانطور که سالها میزبانی انحصاری از آمریکاییها نیز امنیتشان را تضمین نکرد.»
او هشدار داد: «سیاستهای خود را اصلاح کنید تا مجبور نباشید برای امنیت از دیگران التماس کنید.»
با این حال، مقامهای ارشدتر ایران موضعی محتاطانهتر و دیپلماتیکتر اتخاذ کردند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، بدون اشاره مستقیم به توافق مکه، روز جمعه در پیامی خطاب به کشورهای همسایه، خواستار سیاست «خوداتکایی» و اتخاذ رویکردی مبتنی بر «برادری واقعی» در منطقه شد.
اما او همزمان تأکید کرد که این توافق ایران را بازنخواهد داشت و نیروهای مسلح ایران توان مقابله با «پیشرفتهترین قدرتهای نظامی جهان» را دارند.
عراقچی خطاب به کشورهای مسلمان گفت: «زمان آن فرا رسیده که تنها به خودمان تکیه کنیم و رویکرد برادری واقعی را در پیش بگیریم.»
در همین راستا، علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی در امور بینالملل نیز گفت کشورهای منطقه توانایی تأمین امنیت خود از طریق همکاری با یکدیگر را دارند.
او همچنین خواستار خروج نیروهای خارجی از منطقه شد و آنها را عامل اصلی بیثباتی دانست.
از سوی دیگر، عبدالله رمضانزاده، سخنگوی پیشین دولت اصلاحات محمد خاتمی، پیشنهاد کرد ایران با توجه به اینکه کشورهای عضو توافق اعلام کردهاند این پیمان علیه کشور خاصی نیست، به این توافق بپیوندد.
موضع اسرائیل در برابر پیمان مکه چیست؟
تایمز آو اسرائیل در گزارشی نوشته: برای اسرائیل، این پیمان ممکن است اهرم دیپلماتیکی را که انتظار میرفت عادیسازی روابط با عربستان ایجاد کند، کاهش دهد.
این توافق الزاماً به معنای پایان احتمال عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل نیست، اما به ریاض یک گزینه راهبردی جدید و قدرت چانهزنی بیشتری میدهد.
هرگونه عملیات آینده اسرائیل که خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد یا شامل اهداف مرتبط با ایران باشد، باید احتمال واکنش هماهنگ سه کشور قدرتمند منطقهای را نیز در نظر بگیرد.
بهترين كار اين است كه ايران هم به اين پيمان ملحق شود. مگر چه ايرادي دارد؟ يك تجميع قدرت در مقابل اسراييل ميشود