خورشید بر فراز شانه ابوالهول
این مکانهای باستانی با اعتدال بهاری همراستا هستند
قدیمیترین سازههایی که گمان میرود با اعتدال بهاری همراستا باشند، ابوالهول و اهرام جیزه در مصر هستند.
اعتدال بهاری، که با نام اعتدال ورنال نیز شناخته میشود، نخستین روز بهار در نیمکره شمالی است و در نیمه دوم ماه مارس رخ میدهد. واژه”Equinox” (اعتدال) از واژههای لاتین aequis به معنی «برابر» و nox به معنی «شب» گرفته شده است، زیرا در زمان اعتدال، نیمکرههای شمالی و جنوبی در فاصلهای برابر از خورشید قرار دارند و مقدار روشنایی روز و تاریکی شب تقریباً برابر است.
انسانها از دیرباز با دنبال کردن موقعیت خورشید و ماه، گذر زمان را مشخص میکردهاند و اعتدال بهاری نیز از این قاعده مستثنا نیست.
در ادامه چهار نمونه از مکانهای باستانی آورده شده است که در زمان اعتدال بهاری با خورشید همراستا میشوند.
۱. ابوالهول و اهرام جیزه
قدیمیترین سازههایی که گمان میرود با اعتدال بهاری همراستا باشند، ابوالهول و اهرام جیزه در مصر هستند. اگرچه سن دقیق آنها مشخص نیست، اما برآورد میشود که ابوالهول حدود ۲۶۰۳ تا ۲۵۷۸ پیش از میلاد ساخته شده باشد و اهرام نیز حدود ۲۵۴۳ تا ۲۴۳۶ پیش از میلاد بنا شدهاند. در شامگاه اعتدال بهاری، خورشید بر فراز شانه ابوالهول و در میان هرمهای خفرع و خوفو - که دومی با نام هرم بزرگ جیزه نیز شناخته میشود - غروب میکند.
هرم بزرگ جیزه تقریباً به طور کامل با جهات شمال، جنوب، شرق و غرب همراستا است. «گلن دش»، مهندسی که اهرام مصر را مطالعه میکند، بر این باور است که مصریان باستان از یک میله صاف و سایه آن برای دنبال کردن حرکت خورشید در روز اعتدال استفاده میکردند. در روز اعتدال، نوک سایه در امتداد خطی مستقیم از شرق به غرب حرکت میکند.
«ژاکلین فیکه»، دانشیار دانشگاه واترلو که پژوهشهایش بر علوم فیزیکی و ریاضی در دوران باستان تمرکز دارد، میگوید: «وقتی بناهای باستانی در راستای دقیق شرق و غرب تنظیم شدهاند، دستکم نشان میدهد که مردم باستان توجه زیادی به طلوع و غروب ستارگان داشتهاند، زیرا ستارگان از شرق طلوع میکنند و در غرب غروب میکنند.»
او میافزاید: «اگر بنایی به گونهای ساخته شده باشد که توجه را به موقعیت خورشید در زمان اعتدال جلب کند، این نشان میدهد که مردم باستان احتمالاً مشاهدات منظمی از موقعیت خورشید در طول سال انجام میدادند. به بیان دیگر، این بناها شواهدی ارائه میکنند که نشان میدهد این مردمان اولیه ممکن است به نوعی کار علمی انجام میدادند.»
برای استفاده بهعنوان کلیسا تغییر کاربری داده شد.
۲. مقبره گلدان (Urn Tomb)، پترا
در شهر باستانی پترا در اردن، مقبره گلدان حدود سال ۷۰ میلادی به عنوان آرامگاه یکی از پادشاهان نبطی ساخته شد. پادشاهی نبطیان که با ثروت ناشی از تجارت بخور و ادویه به قدرت رسیده بود، پس از زمینلرزه ویرانگر سال ۳۶۳ میلادی رو به زوال رفت. بررسیها نشان میدهد که این مقبره با در نظر گرفتن همراستایی با خورشید طراحی شده است.
«فیکه» میگوید: «در هنگام غروبِ اعتدالهای بهاری و پاییزی، نور خورشید از طریق دهانههای مقبره وارد میشود و بر طاقچه مرکزی بر دیوار پشتی مقبره میتابد.»
طراحی خورشیدمحور این مکان را خوان آنتونیو بلمونته آویلس، اخترشناس یک مؤسسه اخترفیزیک در اسپانیا، کشف کرد. به گفته آویلس، طراحی مقبره گلدان نشان میدهد که این محل نهتنها یک آرامگاه، بلکه در طول قرنها مکانی برای فعالیتهای مذهبی نیز بوده است.
در سال ۴۴۶ میلادی، مقبره گلدان به کلیسای بیزانسی تبدیل شد. آویلس میگوید این تغییر، دستکم تا حدی، به این دلیل بود که همراستاییهای خورشیدی در این مکان با تاریخهای مهم در تقویم مسیحی مانند شب کریسمس و عید پاک همزمان میشدند.
معبد آپولو، یا معبد C، در سلینونته سیسیل حدود ۵۵۰ پیش از میلاد ساخته شدو به نظر میرسد جهتگیری و طراحی آن تحت تأثیر انقلاب بهاری خورشید بوده است.
۳. معبد آپولو در سلینونته، سیسیل
این بنا که با نام «معبد C» نیز شناخته میشود، در نیمه قرن ششم پیش از میلاد در ساحل جنوبغربی جزیره سیسیل ساخته شد. سلینونته یکی از مهمترین استقرارگاههای یونانی در غرب و غربیترین شهر یونانی در سیسیل بود. به گفته آویلس، معبد آپولو - که به خدای خورشید در اساطیر یونان اختصاص داشته است - «رو به کوهی دوردست قرار دارد که خورشید در هنگام اعتدالها در آنجا غروب میکند.» جالب آنکه سایر معابد موجود در این محوطه، در زمان اعتدال با خورشید همراستا نیستند.
«فیکه» میگوید: زمانی که بناهای باستانی با موقعیت خورشید در اعتدالهای بهاری و پاییزی هماهنگ هستند، این امر نشان میدهد که مردم باستان نهتنها به پیشرفتهای فناورانهای چشمگیر دست یافته بودند، بلکه توجه دقیق و سامانیافتهای به موقعیت دقیق خورشید در طول سال داشتهاند.
او توضیح میدهد: «از دیدگاه ما بر روی زمین، آنچه یونانیان باستان از آن با عنوان آسمانها یاد میکردند - شامل مجموعهای از ستارگان، سیارات، خورشید و ماه - هر روز از شرق طلوع کرده و در غرب غروب میکند. اما در همین حال، خورشید بهتدریج در برابر زمینه ستارگان از غرب به شرق حرکت میکند، بهگونهای که یک سال طول میکشد تا یک گردش کامل را به پایان برساند.»
با پدیدار شدن نخستین پرتوهای خورشید بر فراز افق در روز اعتدال بهاری،راهروی مرکزی معبد جنوبی مناْیدرا از نور خورشید سرشار میشود.
۴. معبدهای مَنایدرا در مالت
معبدهای پیشاتاریخی منایدرا که میان ۳۶۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد در سواحل جنوبی مالت ساخته شدهاند، از قدیمیترین سازههای ایستاده مستقل در جهان به شمار میروند. ساختمانهای این محوطه به سه زیارتگاه تقسیم میشوند که یکی از آنها کارکرد رصدخانه خورشیدی دارد و به نظر میرسد در زمان اعتدال بهاری با خورشید همراستا میشود.
«فیکه» میگوید: «جهتگیری معبد جنوبی به سوی افق شرقی نشان میدهد که این معبد با در نظر گرفتن پدیدههای نجومی ساخته شده است. در زمان اعتدال، راهروی مرکزی و محراب پشتی معبد در هنگام طلوع خورشید روشن میشوند.»
