به بهانه روز جهانی اکتشاف فضایی
روز اکتشافات فضایی؛ رقابت جهانی برای فتح فضا و برنامه ایران برای اعزام انسان
روز اکتشافات فضایی که جهان پنجاهوهفتمین سالگرد نخستین فرود انسان بر ماه را گرامی میدارد، تنها یادآور نخستین گام انسان بر سطح ماه نیست؛ بلکه نماد آغاز رقابتی است که اکنون با محوریت هوش مصنوعی، ماهوارههای پیشرفته، مأموریتهای سرنشیندار و اقتصاد فضایی ادامه دارد و ایران نیز با توسعه کپسولهای زیستی، منظومههای ماهوارهای و پروژههای اکتشافی در آن گام برمیدارد.
در تاریخ ۲۹ تیر ۱۴۰۵، همزمان با ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶، جهان «روز اکتشاف فضایی» یا «روز ماه» را گرامی میدارد؛ چراکه این مناسبت یادآور یکی از بزرگترین دستاوردهای تاریخ بشر، یعنی نخستین فرود انسان بر سطح ماه در سال ۱۹۶۹ است. اما این روز تنها یادبود یک مأموریت تاریخی نیست؛ بلکه نمادی از بلندپروازی انسان برای عبور از مرزهای ناشناخته، توسعه علم و فناوری و گشودن افقهای تازه در شناخت جهان به شمار میرود.
از نخستین شبهایی که انسان با شگفتی به آسمان پرستاره نگریست، آسمان همواره سرچشمه پرسشهای بزرگ درباره منشأ جهان، جایگاه زمین و امکان وجود حیات در فراسوی سیاره ما بوده است. هزاران سال، ستارگان تنها چراغهایی دوردست در تاریکی شب بودند، اما پیشرفت علم و فناوری، این رویای دیرینه را به واقعیتی دست یافتنی تبدیل کرد. ساخت تلسکوپهای قدرتمند، توسعه موشکهای فضایی، پرتاب نخستین ماهوارهها و در نهایت سفر انسان به ماه، فصل تازهای در تاریخ تمدن بشری گشود؛ فصلی که در آن فضا از قلمرو خیال به عرصه پژوهش، فناوری و رقابت علمی تبدیل شد.
نخستین گام انسان بر سطح ماه در ۲۰ ژوئیه ۱۹۶۹ تنها یک موفقیت مهندسی نبود، بلکه نقطه عطفی در تاریخ علم محسوب میشود؛ رخدادی که نشان داد با اتکا به دانش، نوآوری و همکاری علمی، میتوان غیر ممکنها را ممکن ساخت. این موفقیت، آغازگر عصر جدیدی از اکتشافات فضایی شد که طی آن دهها مأموریت به ماه، مریخ، سیارکها و سیارات دوردست منظومه شمسی انجام شده و تلسکوپهای فضایی، تصویری بیسابقه از ژرفای کیهان در اختیار بشر قرار دادهاند.
امروز، بیش از نیم قرن پس از آن رویداد تاریخی، مفهوم اکتشافات فضایی نیز دگرگون شده است. اگر در گذشته رقابت برای فتح ماه و نمایش توان فناوری میان قدرتهای بزرگ جریان داشت، اکنون اکتشافات فضایی به بستری برای توسعه فناوریهای پیشرفته، گسترش اقتصاد دانشبنیان و همکاریهای بینالمللی تبدیل شده است. فناوریهایی همچون هوش مصنوعی، رباتیک، پردازش کلاندادهها، ماهوارههای کوچک، سامانههای ناوبری، چاپ سهبعدی، مواد پیشرفته و ارتباطات کوانتومی، امروزه بخش جدایی ناپذیر مأموریتهای فضایی هستند و بسیاری از دستاوردهای آنها در زندگی روزمره انسان نیز کاربرد یافتهاند.
در دهههای اخیر، رقابت فضایی نیز وارد مرحلهای تازه شده است. بازگشت انسان به ماه در قالب برنامههای جدید، برنامهریزی برای اعزام فضانورد به مریخ، توسعه ایستگاههای فضایی تجاری، استخراج منابع از سیارکها و گسترش گردشگری فضایی نشان میدهد که فضا دیگر صرفا عرصه پژوهشهای علمی نیست، بلکه به یکی از مهمترین حوزههای رقابت فناورانه، اقتصادی و حتی ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است. بسیاری از کشورها، سرمایهگذاری در صنعت فضا را نه یک هزینه، بلکه سرمایهگذاری برای آینده اقتصاد، امنیت، ارتباطات و توسعه فناوریهای راهبردی میدانند.
نامگذاری ۲۰ ژوئیه به عنوان «روز اکتشاف فضایی» یا «روز ماه» نیز با همین نگاه صورت گرفته است؛ روزی برای یادآوری این حقیقت که پیشرفت در اکتشافات فضایی تنها با توسعه علم، فناوری، نوآوری و تربیت نیروی انسانی متخصص امکانپذیر است. این مناسبت، فرصتی برای بازخوانی مسیر طیشده، ارزیابی دستاوردهای فضایی کشورها و ترسیم افقهای آینده در یکی از پیشرفتهترین عرصههای علمی جهان به شمار میرود.
در چنین شرایطی، توسعه فناوریهای فضایی دیگر تنها نمادی از پیشرفت علمی نیست، بلکه یکی از شاخصهای توانمندی کشورها در اقتصاد دانشبنیان، نوآوری و قدرت فناورانه محسوب میشود؛ حوزهای که نقش آن در مدیریت منابع، پایش محیطزیست، ارتباطات، کشاورزی، مدیریت بحران، ناوبری، پیشبینی مخاطرات طبیعی و حتی امنیت ملی، هر روز پررنگتر میشود. از این رو، «روز اکتشاف فضایی» تنها یادآور نخستین گام انسان بر ماه نیست، بلکه نماد تداوم سفری است که همچنان ادامه دارد و مقصد نهایی آن، گسترش مرزهای دانش، شناخت بهتر کیهان و ساخت آیندهای است که فناوری فضایی در آن نقشی اساسی ایفا خواهد کرد.
ماجراجویی فضایی ایران برای دستیابی به زنجیره صنعت فضایی
سند جامع توسعه هوافضای کشور در سال ۹۱ از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی و بر اساس مصوبه شورای ستاد راهبری اجرای نقشه جامع علمی کشور و در اجرای بند الف قسمت اول فصل پنجم نقشه جامع علمی کشور و مصوبه جلسه ۶۵۷ شورای عالی انقالب فرهنگی به تصویب رسید.
در این سند اهداف و راهبردهای کلان کشور در حوزه فضایی به این صورت تشریح شده است:
* دستیابی به جایگاه اول منطقه در تسخیر فضا و تسلط بر آن از طریق علوم و فناوریهای مربوط با استفاده از توانمندیهای دانشگاهها و مراکز علمی و پژوهشی کشور؛
* انجام ماموریتهای فضایی سرنشیندار و قراردادن انسان در مدار با اولویت علوم، فناوریها و صنایع داخل و با مشارکت جهان اسلام و همکاریهای بینالمللی؛
* طراحی، ساخت، پرتاب و بهرهبرداری از ماهواره در مدار زمین آهنگ و دیگر ماهوارهها با کاربردهای ارتباطات، سنجش از دور با اولویت فناوری و صنایع داخل و با مشارکت جهان اسلام و همکاریهای بین المللی؛
* دستیابی به خدمات و زیرساختهای ارتباطات فضا پایه در جهت تامین نیازمندیهای کشوری و منطقهای و جهانی، عمومی و تجاری و سازگار با بستر مخابراتی زمین پایه؛
* دستیابی به فناوری لازم برای پاسخگویی به خدمات مورد نیاز سنجش از دور و مشاهده زمین با دقت زیر ۱۰ متر؛
* همکاری در راستای موقعیتیابی، ناوبری و زمانسنجی در سطح ملی و منطقهای مطابق با کیفیت جهانی و رقابت پذیر.
برای تحقق این اهداف سازمان فضایی ایران پروژههای متعددی را اجرایی کرده است که از آن جمله میتوان به پروژههای اکتشافات فضایی از جمله توسعه «کپسول زیستی» توسط پژوهشگاه هوافضا و همکاری با چین در پروژه اکتشاف ماه (چانگای) اشاره کرد.
برای تحقق این اهداف سازمان فضایی ایران پروژههای متعددی را اجرایی کرده است که از آن جمله میتوان به پروژههای اکتشافات فضایی از جمله توسعه «کپسول زیستی» توسط پژوهشگاه هوافضا و همکاری با چین در پروژه اکتشاف ماه (چانگای) اشاره کرد
دکتر حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران به بیان فعالیتهای سازمان فضایی در حوزه کپسولهای زیستی و پروژه اعزام انسان به فضا پرداخت و گفت: این پروژهها با همکاری مراکز تحقیقاتی از جمله پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم در حال پیگیری است که سابقه طولانی و نسبتا موفقی در این حوزه دارد. در سال ۱۴۰۲ برای اولین بار کپسول زیستی۵۰۰ کیلوگرمی پرتاب شد و نمونههای بعدی این کپسول در کلاس جرمی ۱۵۰۰ کیلوگرم با قابلیتهای بالاتر در دستور کار قرار گرفت.
وی کپسولهای زیستی جدید را در کلاس جرمی ۱۵۰۰ کیلوگرم دانست و با تاکید بر اینکه این پروژه در فاز طراحی قرار گرفته است، گفت: به زودی کار طراحی آن به پایان میرسد، همچنین ساخت نمونههای اولیه آزمایشگاهی-تحقیقاتی کپسول ۵۰۰ کیلوگرم با قابلیتهای ارتقاء یافته در دست توسعه است.
وی از پرتاب نمونه اولیه کپسول زیستی ۱۵۰۰ کیلوگرمی در سال ۱۴۰۵ خبر داد و خاطر نشان کرد: فاز طراحی کپسولهای زیستی ۱۵۰۰ کیلوگرمی که قابلیت حمل انسان در جرمی به ابعاد انسان را دارد، در حال طی شدن است و پس از آن برای ساخت نمونههای اولیه زیر سیستمهای این کپسول اقدام خواهد شد.
سالاریه یادآور شد: این پروژه یک پروژه بسیار مهم برای کشور در حوزههای علوم و اکتشافات فضایی، اعزام انسان به فضا و پرتابهایی با قابلیت حمل انسان محسوب میشود، ضمن آنکه موضوع بسیار حساس و ضروری برای توسعه فرایندهای فضایی و اقتصاد و توسعه صنعت فضایی کشور است، چرا که نگاه به آینده دارد؛ از این رو همکاری با کشورهایی که در این حوزه صاحب صنعت هستند، از موضوعات مهمی به شمار میرود که به طور جدی به آن توجه داریم.
وی تاکید کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای کپسولهای کلاس جدید ۵۰۰ کیلوگرمی، قابلیتهای هدایت و کنترل و سیستم ناوبری است تا امکان هدایتپذیری این کپسولها ارتقاء یابد، علاوه بر آن باید قابلیتهای مربوط به بازگشت آن به جو و ورود و فرود آرام به سمت زمین را دارا باشند که باید نسبت به کپسول قبلی ۵۰۰ کیلوگرمی ارتقاء یابند.
سالاریه با بیان اینکه در کپسولهای زیستی ۱۵۰۰ کیلوگرمی قابلیتهای حفظ موجود زنده ارتقای جدی مییابند، یادآور شد: علاوه بر توضیحاتی که دادم، ویژگی دیگری که باید در کپسولهای زیستی اضافه شود، فناوریهای هدایتپذیری و کنترل این کپسولها است که باید رشد پیدا کند.
وی اضافه کرد: در کنار آن باید در مورد حامل کپسول و قرارگیری آن در مدار، ارتقاء و توسعه فناوری ویژهای صورت گیرد؛ چرا که شتاب وارد شده به کپسول زیستی و سرنشینان آن باید شتاب کنترل شده باشد تا موجود زنده بتواند آن را تحمل کند و در این حوزه در حال کار هستیم.
همکاری با روسیه برای پروژههای اکتشاف فضایی
سازمان فضایی ایران همکاریهایی در حوزه پرتاب و ساخت ماهواره با کشور روسیه آغاز کرده است. در این راستا سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ پرتابهای متعدد مشترک میان این دو کشور صورت گرفت و در این همکاری ایران در کنار پرتابگرهای داخلی، از ظرفیت پرتابگرهای روسی استفاده کرد. این کار برای کشور ارزش افزوده خوبی داشته؛ چرا که تعداد ماهوارههای آماده پرتاب بیشتر شده و ایران میتواند ماهوارههای بیشتری را در مدار قرار دهد.
ساخت ماهواره، آموزش، فضانوردی، اکتشافات فضایی و همکاریهای آکادمیک و دانشگاهی از دیگر زمینههای همکاری مشترک دو کشور به شمار میرود.
توسعه پایگاههای فضایی و ماهوارههای راداری
سالاریه با اشاره به اسناد بالادستی از جمله برنامه 10 ساله فضایی و برنامه هفتم توسعه، از پیشرفت چشمگیر پروژههای زیرساختی در سال ۱۴۰۴ خبر داد و گفت: پس از بهرهبرداری از مراکزی نظیر ایستگاه کنترل ماهواره سلماس، توسعه پایگاه پرتاب چابهار و گسترش شبکه ایستگاههای کنترل ماهواره در سال ۱۴۰۵ ادامه خواهد یافت. هدف از این توسعه، استفاده از ایستگاههای متحرک و سیار، کاهش زمان دسترسی به ماهوارهها و تسریع در دریافت دادهها اعلام شده است.
وی همچنین یادآور شد: «ماهواره «پارس ۳» با دقت یک متر توسط پژوهشگاه فضایی ایران و ماهواره راداری «راد ۲» (با کلاسی بالاتر از راد ۱) نیز در دستور کار قرار دارند. بهعلاوه، پروژه «راد ۱» به عنوان نخستین ماهواره راداری ساخت ایران به مراحل پایانی رسیده و بهزودی از آن رونمایی خواهد شد.
به گفته سالاریه، برنامه تزریق سهگانه ماهوارههای این منظومه در سال ۱۴۰۵ نیز با پرتابگرهای داخلی انجام خواهد شد.
جزئیات مهمترین پروژههای اخیر سازمان فضایی به این شرح است:
* پروژه ناهید: «پس از پرتاب موفق «ناهید ۲» در سال ۱۴۰۴، نسخه ارتقایافته این ماهواره در سال جاری در حال ساخت است. همچنین ماهواره «ناهید 3» با هدف استقرار در مدار زمینآهنگ (GEO) در مرحله طراحی و ساخت زیرسیستمها قرار دارد.
* منظومه شهید سلیمانی: «فاز نخست این منظومه ارتباطی باریکباند (اینترنت اشیاء) شامل ۲۴ ماهواره (۱۶ ماهواره اصلی و ۸ ماهواره رزرو) است. اولین نمونه این منظومه در دهه فجر ۱۴۰۴ پرتاب شد و روند تجمیع سایر نمونهها برای پرتابهای سهگانه همزمان در سال ۱۴۰۵ در دستور کار قرار دارد.
* ماهواره پارس ۲: این ماهواره با دقت تصویربرداری بهتر از ۳ متر، در مراحل نهایی تست قرار داشته و بهزودی آماده پرتاب میشود.
* ماهوارههای راداری: «سار ۱» بهعنوان نخستین ماهواره راداری ساخت ایران بهزودی رونمایی خواهد شد. همچنین طراحی ماهواره سنجشی یک متری «پارس ۳» و ماهواره راداری ارتقایافته «راد ۲» توسط پژوهشگاه فضایی در حال انجام است.
امروز اکتشافات فضایی دیگر صرفا رقابتی برای فتح ماه یا سفر به مریخ نیست، بلکه به معیاری برای سنجش توان علمی، صنعتی و فناوری کشورها تبدیل شده است. آینده این رقابت را تنها موشکها و ماهوارهها رقم نمیزنند؛ بلکه سرمایهگذاری در پژوهش، تربیت نیروی انسانی متخصص، توسعه فناوریهای راهبردی، هوش مصنوعی و شکلگیری زنجیره کامل صنعت فضایی، تعیین کننده جایگاه کشورها خواهد بود.
در چنین شرایطی، تداوم برنامههای فضایی ایران از توسعه کپسولهای زیستی و ماهوارههای پیشرفته تا گسترش زیرساختهای فضایی، میتواند علاوه بر تقویت توان علمی و فناورانه کشور، زمینه حضور مؤثرتر ایران در اقتصاد رو به رشد فضا و مأموریتهای اکتشافی آینده را فراهم کند.
