فرقهگرایی بر خلاف رابطه سازنده و عقلانی مسلمانان است / پدیده تکفیر برخلاف سنت پیامبر(ص)
به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا ، نصیبالله عمراوفمحقق مطالعات اسلامی جامعةالمصطفی روز چهارشنبه در هفتمین نشست هماندیشی بین المللی «اسلام و مسائل معاصر» که به همت نمایندگی تهران در جامعةالمصطفی برگزار شد با بیان اینکه ما با یک واقعیتی در بیرون روبه رو هستیم و آن وجود مذاهب مختلف کلامی و فقهی است، گفت: این واقعیت را باید هر انسان عاقلی بپذیرد. دیگر اینکه پیروی از یک مذهب کلامی و فقهی هم یک امر کلامی و فقهایی است. بر هر مسلمانی در جهان امروز لازم است که تعامل میان پیروان مذاهب را ایجاد کند که این تعامل هم باید بر اساس ملاک اعتدال باشد.
وی بحث خود را با عنوان «فرقهگرایی و عقلانیت اسلامی» با این مقدمه آغاز کرد و افزود: پدیده فرقهگرایی از قرون گذشته تا کنون وجود داشته و برخلاف تعامل سازنده و عقلانی بین مذاهب است. فرقهگرایان رفتارها و کنشهایی را بروز دادهاند که جز خرابی و مصیبت چیزی نداشته است، بنابراین تحت پرتو و روشنایی عقلانیت اسلامی باید فرقهگرایی را که در میان مسلمانها بروز کرده و آتش آن خاموش نشده است مورد بحث قرار دهیم.
این محقق مطالعات اسلامی با تأکید بر مفهومشناسی عقلانیت به عنوان ابزاری برای تعامل مذهبی گفت: ما یک تقسیمبندی با عنوان تقسیمات و اقسام عقلانیت داریم که آن شامل عقلانیت معاصر عام و خاص است. عقلانیت معاصر عام به عقلانیت نوعی، هنجاری، ابزاری و کلنگر و عقلانیت خاص شامل عقلانیت اسلامی است.
عمراوف با تأکید بر اینکه قرآن کریم به مفهوم عقل توجه زیادی کرده است، گفت: مهمترین منبع ما در اسلام قرآن است و در آن واژه عقل و مشتقات آن 50 بار به کار رفته است. واژه‌هایی مانند الوالالباب و ... به معنای صاحبان عقل است که در سورههای زمر، بقره، طه، فجر و آل عمران آمده است.
وی با بیان اینکه در سنت پیامبر(ص) هم از عقل مکرر یاد شده است، افزود: حدیثی بین شیعیان و اهل سنت به صورت مشترک تکرار شده است. اینکه امام محمد غزالی در ابتدای کتاب العلم از پیامبر نقل کرده است: «اولین مخلوق خداوند عقل بود. خداوند به عقل گفت روی بیاور او روی آورد، خداوند فرمود پشت کن، عقل عقب رفت. خدا فرمود قسم به عزت و جلالم هیچ مخلوقی را برتر از تو نیافریدم پس به خاطر تو عقاب میکنم و ثواب میدهم.»
او در حوزه معارف اسلامی هم بحث حسن و قبح ذاتی افعال را مطرح کرد و گفت: عقلانیت اسلامی وارداتی نیست. برخی فکر میکنند عقلانیات بعد از ترجمه کتابهایی فلسفی وارد اسلام شده است این در حالی است که در قرون اولیه بحث حسن و قبح افعال مطرح شده است و عملکرد آن در طول تاریخ و در سنت رسول اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) همه نشاندهنده عقلانیت خاص اسلامی است.
عمراوف با بیان اینکه عقلانیت اسلامی از عقلانیت سکولار تمایزهایی دارد، افزود: عقل در اسلام از جامعیت برخوردار است و الهی است و عقل خود حجت الهی است و باید بر تمام امیال انسان حاکم باشد و عقلانیت اسلامی همراه با تقوا و حقپذیری است. عقل خاص اسلامی خداگرایی و آخرتگرایی دارد و در عقلانیت اسلامی عقل و دین در تعارض و تقابل نیستند که در عقلانیت سکولار این ویژگیها کمتر به نظر می رسد.
وی با اشاره به اینکه وجود مذاهب امری طبیعی است و تعامل مذهبی باید بر اساس عقلانیت اسلامی باشد، خاطر نشان کرد: تعامل مذهبی منجر به پذیرش تنوع مذهبی میشود و ریشه آن در عقلانیت اسلامی است. از سوی دیگر اعطای آزادی اجتهاد مذاهب با پذیرش قواعد گفت و گو، تأکید بر اصل کلی ورود به چارچوب امت اسلامی، تأکید بر روح برادری و وحدت و روابط محبتآمیز میان علما در تاریخ اسلام علیرغم شدت اختلاف فکری بین آنها نیز از ویژگیهای این عقلانیت اسلامی است.
عمراوف با بیان اینکه ارتباط علمی مذاهب گونههای مختلف داشته است، اظهار کرد: علمای اسلام به رغم نقد علمی یکدیگر، جملات محبتآمیز بین هم رد و بدل میکردند. علمای هر دو گروه تسنن و تشیع به هم درس میدانند و کتابهایی دیگری را درس و به کتابهای هم ارجاع می دادند، آنها از هم برای نقل روایت از کتابهایشان اجازه میگرفتند و به پیروان خود توصیه میکردند با روحیه تسامح رفتار کنند و مصلحت عالیه امت اسلام را در نظر بگیرند.
این محقق اسلامشناس افزود: در کتاب معانی الاخبار آمده شیخ صدوق در سرزمینهای گوناگون گشت و گذار داشت و در منزل علمای دیگر حضور مییافت و شیخ طوسی هم اساتیدی از اهل سنت داشت.
عمراوف درباره حدیث فرقه توضیح داد: بحث یهود و نصارا و مسلمان در این حدیث مطرح شده است بنابراین گروهی است که عقاید خاص دارد و از مردم جدا شده است. اما فرقهگرایی واژهای ترکیبی است که به گرایش داشتن به یک فرقه با کوتاهترین لفظ اطلاق میشود. فرقهگرایی نوعی جانبداری افراطی از گروه را افاده میکند.
وی با اشاره به اینکه وقتی گرایش فرد به فرقه خود در حد اعتدال باشد به او فرقهگرا نمیگویند، بلکه این نشانه عقلانیت است، افزود: کسی که با افراط و تشدید به یک فرقه گرایش داشته باشد و بقیه را نفی کند اسمش فرقهگرا است.
این محقق اسلام شناس ریشه فرقهگرایی را جمود خواند و گفت: جمود باعث تنگ نظری و داشتن اندیشه راکد و ساکن میشود. جامد الذهن، خشک مغز و فاقد بصیرت و درایت است.
عمراوف با اشاره به اینکه بحث فرقهگرایی از قرون اولیه اسلامی پدید آمد، افزود : از دادههای تاریخ اسلامی بر میآید که خوارج نخستین گروه فرقهگرایی تاریخ اسلام بودند. خوارج به عنوان یک گروهی که از دل مردم بیرون آمده و دارای ویژگیهای مثبت و منفی است، اما در نهایت اولین تجربه فرقهگرایی در تاریخ اسلام است .
وی خشکمغزی و جمود و تنگ نظری و تعصب و ظاهرگرایی را از جمله ویژگیهای منفی خوارج دانست و افزود: خوارج با وجود اینکه اهل قرآن و دعا بودند و حسن نیت داشتند و میخواستند به دین خدمت کنند و حقطلب، مجاهد و فداکار و آماده مرگ و جانفشانی بودند، اما ویژگی منفی آنان، ویژگیهای مثبت را بیخاصیت میکرد. خشکمغزی و جمود و تنگ نظری و تعصب و ظاهرگرایی از جمله ویژگیهای منفی خوارج بود تا جایی که جنایتهای فراوانی را در تاریخ رقم زدند. یکی از بزرگترین جنایتهای آنها ترور خلیفه بر حق جهان اسلام حضرت علی(ع) بود.
عمراوف با اشاره به صحبتهای شهید مطهری در باره خوارج افزود: مطهری میفرماید اگر بگوییم چه کسی علی را کشت، ابن ملجم جواب ماست، اما اگر بگوییم علی را چه کشت؟ باید بگوییم خشکمغزی. آنکه علی را کشت به تاریخ پیوسته است، اما آنچه علی را کشت همواره وجود دارد و پیوسته هم خطرناک است. همین امروز جمود و خشممغزی عامل کشته شدن این همه مسلمان است.
وی با اشاره به آسیب تندروی در دین، گفت: خداوند در سوره حجرات صراحتاً تندروی را منع کرده است. اینکه خدا در قرآن می فرماید: از خدا و پیغمبر پیشی نگیرید و در دینتان تندرو نباشید چون باعث میشود از دین خارج شوید که برگشت آن معلوم نیست.
عمراوف با بیان اینکه در روایت اسلامی حدیثی درمورد مارقین داریم که بعداً به خوارج اطلاق شد، گفت: پیامبر در جنگ حنین غنایم را تقسیم میکردند، یکی از حاضران برخاست و خطاب به ایشان گفت: در تقسیم غنایم به عدالت رفتار کن. پیامبر فرمود اگر من عدالت نورزم چه کسی عدالت میورزد؟ وای بر تو. عمر گفت اجازه دهید گردن این منافق را بزنم؛ پیامبر فرمود: اینها همراه دوستانشان قرآن میخوانند، اما از حنجرهشان بالاتر نمیرود. اینها از دین همانند جدا شدن تیر از کمان جدا خواهند شد.
وی با بیان اینکه مارقیگری در رفتار خوارج نقطه مرکزی تحلیل رفتارشان است، گفت: این صفت نشاندهنده تفکر خوارج است. «مرق من الدین» یعنی به سرعت از دین خارج شدن. کسانی که در دین تندرو هستند نه تنها دیندار نیستند بلکه خیلی هم بیدین هستند؛ چون بر خدا و پیامبر پیشی میگیرند و نا آگاهی و خشکمقدسی آنها باعث پیامدهای بدی می شود.
این اسلام پژوه با تأکید بر اینکه خشک مغزی خوارج سبب شد از دین سبقت بگیرند و با انگیزه پاسداری از دین به افراط بگروند، تصریح کرد: اینها حلال خدا را حرام کردند و آنچه خدا بخشیده بود را نمیبخشیدند و دایره دین را تنگ میکنند و جهنم را بزرگتر از بهشت میکنند و در ورودی دین را میبندند و مخالفان خود را از در خروجی خارج میکنند . اینان بیشتر از خدا و پیامبر برای دین دلسوزی میکنند.
عمراوف درباره عوامل انحراف از تعامل مذهبی به سمت فرقهگرایی نیز گفت: نکته اول؛ دور شدن از عقلانیت اسلامی است. زمانی که انسان عقلانی است و به عواقب کارش فکر میکند ار انحراف دور است، اما همین که فاصله گرفت اگر ادامه پیدا کند از یک انسان معتدل مذهبی به یک فرقهگرا تبدیل میشود.
وی با بیان اینکه توطئه دشمنان امت عامل دیگر انحراف از تعامل مذهبی است، گفت: سعی دشمنان بر اساس «تفرقه بیانداز و سیادت کن» است. بهترین راه تفرقه میان مسلمانان از جهات قومی و فرقهای است. اینها فهمیدهاند با فرقهگرایی بهتر میتوانند مسلمانان را کنترل کنند. عامل بعدی بحث توطئه داخلی است. خودکامگی و استبداد حکومتها باعث می شود فرقهگرایی در میان مسلمانان اوج بگیرد.
عمراوف تکفیر را عامل دیگری برای انحراف از تعامل مذهبی دانست و افزود: این میتواند هم آثار فرقهگرایی و هم عامل بعدی باشد. اینکه با تکفیر خواندن یک نفر را محکوم به قتل بدانیم متقابلاً طرف مقابل هم همین کار را خواهد کرد و همین به خروج از دین منجر میشود.
وی با بیان اینکه پدیده تکفیر برخلاف سنت پیامبر است، گفت: پیامبر(ص) میفرماید کسی که کلمه لا اله الا الله را به زبان بیاورد مال و خونش محترم است و حسابش با خداست، اما فرقهگراها از این حرف پیامبر عدول کرده و حرمت مال و جان مردم را میشکنند.
عمراوف آخرین عامل انحراف از تعامل مذهبی را بزرگنمایی اختلافات و بیاحترامی به دیگران دانست و گفت: کسانی که از عقلانیت دور میشوند چشمشان به اختلافات است و از مشترکات دور میشود و برای اینکه طرف را تحقیر کنند به مقدساتش حمله میکنند و همین مسأله باعث میشود شعله این جنگ فرقهگرا دامنگیر همه شود.
منبع: تسنیم
10
