راستاییآزمایی یک ادعای پرسر و صدا؛ ماجرای ۱۸ میلیون مجرد در ایران چیست؟
به اعتقاد شهلا کاظمیپور، جمعیتشناس، مسئله اصلی نه در اصل عدد، بلکه در شیوه بیان آن است. او میگوید وقتی تعداد مردان و زنان هرگز ازدواج نکرده با یکدیگر جمع و به صورت یک عدد واحد اعلام میشود، ممکن است برداشت نادرستی در افکار عمومی ایجاد شود.
معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان اخیراً اعلام کرده است که «مجموع مجردین هرگز ازدواج نکرده کشور ۱۸ میلیون و ۷۷۵ هزار و ۴۵۲ نفر است». این عدد در فضای رسانهای بازتاب گستردهای پیدا کرده و حتی در برخی روایتها به عنوان نشانهای از بحران ازدواج در کشور مطرح شده است. اما آیا این عدد دقیقاً همان چیزی را نشان میدهد که در نگاه اول به نظر میرسد؟
بررسی اظهارات مسئولان و گفتوگو با شهلا کاظمیپور، جمعیتشناس، نشان میدهد اصل عدد اعلامشده لزوما نادرست نیست، اما نحوه ارائه آن میتواند تصویری اغراقآمیز از وضعیت تجرد در کشور ایجاد کند.
معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان در اظهاراتی اعلام کرده است که مجموع افراد «هرگز ازدواج نکرده» در کشور به حدود ۱۸.۸ میلیون نفر رسیده است. او همچنین در بخش دیگری از اظهارات خود گفته بود تعداد افراد در معرض ازدواج شامل افراد هرگز ازدواج نکرده، مطلقه و بیهمسر بر اثر فوت همسر، از حدود ۱۲.۶ میلیون نفر در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۳ میلیون نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
در نگاه نخست، عدد ۱۸ میلیون نفر این تصور را ایجاد میکند که کشور با جمعیت بسیار بزرگی از مجردها مواجه است که امکان ازدواج نیافتهاند. اما جمعیتشناسان معتقدند برای فهم این آمار باید به نحوه محاسبه آن توجه کرد.
آمار رسمی چه میگوید؟
شهلا کاظمیپور با استناد به دادههای سازمان ثبت احوال میگوید آمار رسمی زنان ۱۵ ساله و بیشتر که هرگز ازدواج نکردهاند در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۵ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر بوده است. به گفته او، این آمار از جمله آمارهای قابل اتکاست؛ زیرا اطلاعات تولد، ازدواج و طلاق به صورت ثبتی در کشور ثبت میشود و برخلاف برخی برآوردهای جمعیتی، مبتنی بر دادههای واقعی ثبت احوال است. کاظمیپور در عین حال تأکید میکند که درباره عدد ۱۸ میلیون نفری باید مشخص باشد دامنه سنی و ترکیب جنسیتی افراد چگونه محاسبه شده است.
| عنوان | عدد / ادعا | توضیح کوتاه |
|---|---|---|
| کل مجردهای هرگز ازدواج نکرده | ۱۸٬۷۷۵٬۴۵۲ | جمع زنان و مردان مجرد (برخی محاسبات زیر ۴۵ سال) |
| افراد در معرض ازدواج | حدود ۱۳ میلیون | شامل مجردها + مطلقهها + بیهمسران |
| زنان مجرد ۱۵+ (ثبت احوال ۱۴۰۳) | ۱۵٫۷ میلیون | آمار رسمی ثبت احوال |
| تجرد قطعی | حدود ۱ میلیون | افراد بالای ۴۵ سال هرگز ازدواج نکرده |
| مردان مجرد زیر ۴۵ | حدود ۹ میلیون | مجرد غیرقطعی |
| زنان مجرد زیر ۴۵ | حدود ۷ میلیون | مجرد غیرقطعی |
| نسبت ازدواج سالانه | حدود ۱۰٪ | برآورد کارشناسی |
| برداشت اشتباه رایج | ۱۸ میلیون = ۱۸ میلیون ازدواج | خطای محاسباتی |
اشکال اصلی کجاست؟
به اعتقاد این جمعیتشناس، مسئله اصلی نه در اصل عدد، بلکه در شیوه بیان آن است. او میگوید وقتی تعداد مردان و زنان هرگز ازدواج نکرده با یکدیگر جمع و به صورت یک عدد واحد اعلام میشود، ممکن است برداشت نادرستی در افکار عمومی ایجاد شود.
به گفته کاظمیپور، وقتی گفته میشود ۱۸ میلیون نفر مجرد هستند، بسیاری از مخاطبان تصور میکنند کشور به ۱۸ میلیون ازدواج نیاز دارد؛ در حالی که ازدواج یک رابطه دو نفره است و این عدد در عمل معادل حدود ۹ میلیون ازدواج بالقوه خواهد بود، نه ۱۸ میلیون ازدواج.
او این نوع بیان آمار را نوعی «بازی با ارقام» توصیف میکند که میتواند ابعاد مسئله را بزرگتر از واقعیت نشان دهد.
آیا کاهش ازدواج به معنای انباشت مجردهاست؟
یکی دیگر از استدلالهای رایج این است که اگر میلیونها نفر مجرد در کشور وجود دارند، چرا سالانه فقط چندصد هزار ازدواج ثبت میشود؟ کاظمیپور معتقد است این مقایسه از اساس نادرست است. به گفته او، قرار نیست همه افراد مجرد در یک سال ازدواج کنند. این جمعیتشناس میگوید در محاسبات جمعیتی بلندمدت مشاهده شده است که هر سال حدود ۱۰ درصد از جمعیت مجرد وارد زندگی مشترک میشوند. این روند در سالهای مختلف کموبیش تکرار شده و کاهش تعداد ازدواجها را نمیتوان صرفاً با مقایسه آن با کل جمعیت مجرد توضیح داد. به گفته او، اگر قرار بود همه افراد مجرد در یک سال ازدواج کنند، عملاً در سالهای بعد هیچ جمعیت مجردی باقی نمیماند و آمار ازدواج به صفر میرسید.
همه افراد مجرد، در آستانه ازدواج نیستند
نکته مهم دیگری که کاظمیپور بر آن تأکید دارد، تفاوت میان «فرد مجرد» و «فرد دارای تجرد قطعی» است. در برخی آمارهای اعلامشده، تعداد مردان مجرد زیر ۴۵ سال و زنان مجرد زیر ۴۰ یا ۴۵ سال محاسبه شده است. اما به گفته این جمعیتشناس، قرار دادن همه این افراد در یک گروه تحلیلی میتواند گمراهکننده باشد.
او توضیح میدهد که فرد ۲۰ ساله، ۲۵ ساله یا حتی ۳۰ سالهای که هنوز ازدواج نکرده، لزوماً در گروه افرادی قرار نمیگیرد که احتمال ازدواجشان بسیار پایین است. به همین دلیل در مطالعات جمعیتی معمولاً مفهوم «تجرد قطعی» برای سنین بالاتر به کار میرود.
تجرد قطعی چقدر است؟
کاظمیپور میگوید در ادبیات جمعیتشناسی، افراد بالای ۴۵ سال که هرگز ازدواج نکردهاند، در گروه تجرد قطعی قرار میگیرند. به گفته او، مردان مجرد زیر ۴۵ سال یا زنان مجرد زیر ۴۵ سال را نمیتوان در این گروه قرار داد، زیرا بخش زیادی از آنها هنوز امکان ازدواج دارند. او برآورد میکند که تعداد افراد دارای تجرد قطعی در کشور فاصله زیادی با ارقام ۱۸ میلیونی دارد و احتمالاً در حدود یک میلیون نفر است. به بیان دیگر، میلیونها نفری که در آمار «هرگز ازدواج نکردهها» قرار میگیرند، الزاماً افرادی نیستند که از چرخه ازدواج خارج شده باشند.
نتیجه راستاییآزمایی
ادعای معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان مبنی بر وجود حدود ۱۸.۸ میلیون نفر «هرگز ازدواج نکرده» را نمیتوان کاملاً نادرست دانست؛ زیرا این عدد بر مبنای جمع کردن زنان و مردانی به دست آمده که تاکنون ازدواج نکردهاند. اما نحوه ارائه این آمار میتواند گمراهکننده باشد. این عدد به معنای وجود ۱۸ میلیون نفر در تجرد قطعی نیست و همچنین به معنای نیاز کشور به ۱۸ میلیون ازدواج هم نیست. افزون بر این، بخش بزرگی از افراد موجود در این آمار در سنین مختلف قرار دارند و همچنان در معرض ازدواج محسوب میشوند.
بنابراین ارزیابی این راستاییآزمایی آن است که ادعای مطرحشده از نظر عددی میتواند مبتنی بر دادههای ثبتی باشد، اما بدون توضیح درباره دامنه سنی، تعریف تجرد و تفاوت میان «هرگز ازدواج نکرده» و «تجرد قطعی»، تصویری اغراقآمیز از وضعیت ازدواج در کشور ارائه میدهد.
