زنان نامرئی در سایه جنگ

سوزن را لابه لای دست های استخوانی اش بالا و پایین می کند  و از وسط رنج انگشتانش طرح گلی زیبا روی پارچه انداخته می شود. چنان با سرعت این کار را انجام می دهد که قامت سوزن بین خم و پیچ حرکات دستش گم می شود. همانطور که خستگی  نگاهش را به پارچه دوخته است، می گوید: «از روزی که از محل کارم اخراج شدم، صبح تا شب کارم همین شده، دیگر شانه و گردن برایم نمانده است». آهی می کشد و ادامه می دهد:« از شوهرم به خاطر اعتیاد شدیدش چند سالی است که طلاق گرفته ام. الان هم باید به فکر دوا و درمان پسر هفت ساله ام باشم و هم به فکر اجاره خانه ای که چند روز دیگر مهلتش از راه می رسد». نفسی در سینه راست می کند و دوباره رنجش را به جان نخ و سوزن می اندازد و به سکوتی سنگین ادامه می دهد؛ فقط زمزمه صدای بی رمقش را به سختی می شنوم که می گوید:« به دوش کشیدن مخارج یک خانواده برای یک زن خیلی سخت است؛ دیگر جانی برایت نمی ماند»...

 بنا به اظهارات مدیرکل دفتر خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور به طور میانگین از هر ۴.۵ خانوار در ایران، مدیریت یک خانوار بر عهده یک زن است؛ زنان سرپرست خانواری که تعداد آنها نسبت به سال گذشته هزار نفر و نسبت به دهه گذشته بیش از دوبرابرافزایش یافته است. این در حالی است که با وجود این افزایش ها میزان پوشش حمایتی آنها از سوی سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی(ره) به عنوان دو سازمان متولی اصلی در این  حوزه 15 درصد کاهش پیدا کرده است. ناگفته نماند که شرایط جنگی نیز به مشکلات زنان سرپرست خانوار دامن زده و منجر شده است که معضلات این زنان به بحرانی چندبعدی تبدیل شود؛ مشکلات معیشتی ناشی از ناپایداری مشاغل، مسائل مربوط به نظارت تحصیلی و مراقبتی فرزندان، و فرسودگی روانی ناشی از بار سنگینِ "تأمین امنیت روانی خانواده" در کنار "تأمین معاش" و اضطراب‌های ناشی از جنگ. این بحران به همین جا ختم نمی شود چرا که شرایط جنگ اختلال، تعلیق یا توقف کامل 2975 فرصت شغلی برای زنان سرپرست خانوار را به دنبال داشته است.

افزایش هزار نفری زنان سرپرست خانوار نسبت به سال گذشته

مریم خاک رنگین، مدیرکل دفتر خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور در گفتگو با «خبر فوری» درباره  آمار مربوط به تعداد زنان سرپرست خانوار در سال جاری و سال گذشته بیان کرد: در خصوص آمار زنان سرپرست خانوار تحت پوشش باید بگویم  که آمار 284173نفر می باشد که نسبت به سال گذشته در همین موقع حدود 1000 نفر افزایش داشته است. این تغییرِ جزئی ناشی از یک انضباطِ سیستمی است؛ به این معنا که  با مدیریت دقیقِ "فرآیند ورود و خروج" و توانمندسازی بخشی از مددجویان و خروج پایدار آن‌ها توانسته‌ایم ظرفیت‌ها را متعادل نگه داریم به طوری که امروز با صراحت اعلام می‌کنیم هیچ مددجوی پشت‌نوبتی در این بخش نداریم.

به طور میانگین از هر ۴.۵ خانوار در ایران، مدیریت یک خانوار بر عهده یک زن است

خاک رنگین خاطر نشان کرد: در مورد آمار زنان سرپرست خانوار تحت پوشش، نکته حائز اهمیت برای ما صرفاً تغییرات کمی و عددی نیست؛  بلکه ما با یک "تغییر چهره و الگوی نیاز" مواجه هستیم. تحلیل‌های کارشناسی ما نشان می‌دهد که سه اتفاقِ مهم در لایه‌های زیرین این جمعیت در حال رخ دادن است که لزوم استراتژی سازمان را از "مستمری‌بگیری" به سمت "خدمات تخصصی" را نشان می دهد. وی با اشاره به افزایش سهم جمعیتی (فشار تقاضا) به عنوان یکی از این تغییرات افزود:  طبق داده‌های سامانه رفاه در آبان سال ۱۴۰۴، سهم زنان سرپرست خانوار از کل خانوار ایرانی به ۲۲.۵ درصد رسیده است؛ یعنی به طور میانگین از هر ۴.۵ خانوار در ایران، مدیریت یک خانوار بر عهده یک زن است.

کاهش پوشش حمایتی 15 درصدی از زنان سرپرست خانوار

خاک رنگین تصریح کرد: هرچند بخشی از این آمار ممکن است مربوط به ثبت‌نام‌های اداری برای دریافت یارانه باشد، و سهمی از این زنان مشمول خدمات سازمان های حمایتی نیستند اما از نگاه عملیاتی، این جهش نشان‌دهنده یک فشار تقاضای ۱۲۱ درصدی نسبت به دهه گذشته است. این رشدِ بیش از دو برابری، حکایت از تغییرات عمیق در ساختار خانواده و مسائل اجتماعی دارد. واقعیت این است که باوجود تلاش و افزایش ظرفیتِ نهادهای حمایتی، سرعتِ رشدِ جمعیتِ نیازمند بسیار بیشتر از توانِ جذبِ سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی(ره) بوده است؛ به طوری که در مقابل دو برابر شدنِ تعداد زنان سرپرست خانوار، جمعیت تحت پوشش این دو سازمان حدود «یک‌سوم» اضافه شده است به طوری که نسبتِ پوشش از ۳۹ درصد به ۲۴ درصد کاهش یافته است.

طلاق؛ رتبه اول در علت پذیرش زنان سرپرست خانوار

مدیرکل دفتر خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور تاکید کرد: این موضوع نشان می‌دهد بخش بزرگی از زنان سرپرست خانوار—که بسیاری از آن‌ها در دهک‌های پایین درآمدی هستند—خارج از چتر حمایتی رسمی باقی مانده‌اند. این شکاف حمایتی می‌تواند در آینده نزدیک، بارِ تقاضا برای خدمات حمایتی را به شکلی تصاعدی افزایش دهد. وی در اشاره به یکی دیگر از تغییرات در الگوی جمعیت زنان سرپرست خانوار گفت:  مورد دیگر، تغییر علت سرپرستی از فوت همسر به طلاق است؛ ما با قشر جدیدی از زنان سرپرست خانوار مواجهیم. سهم طلاق در پذیرش‌های ما در بازه زمانی 1400 تا 1404 از ۳۰ به ۳۸ درصد رسیده و اکنون طلاق رتبه اول را دارد. این یعنی جامعه هدف ما دیگر فقط به مستمری نیاز ندارد؛ بلکه به مشاوره‌های حقوقی، خدمات تخصصی مددکاری اجتماعی و مداخلات روان شناختی دارد.

جوان تر و فقیرتر شدن جمعیت زنان سرپرست خانوار

خاک رنگین جوان‌تر شدن و تعمیق فقر را یکی دیگر از تغییرات الگوی جمعیت زنان سرپرست خانوار دانست و گفت: میانگین سن ورودی‌های ما طی 4 سال از ۴۲ سال به ۴۰ سال کاهش یافته است. همچنین میانه دهکِ درآمدی مراجعان جدید از دهک ۳ به دهک ۲ سقوط کرده است؛ یعنی افرادی که امروز به ما مراجعه می‌کنند، هم جوان‌تر هستند و هم در وضعیت معیشتی سخت‌تری قرار دارند.

اختلال، تعلیق یا توقف کامل 2975 فرصت شغلی برای زنان سرپرست خانوار در جنگ

خاک رنگین در پاسخ به این سوال که در شرایط جنگ چهل و اندی روزه چه تعداد از زنان سرپرست خانوار دچار بیکاری شده اند، بیان کرد: بر اساس آمار دفتر کارآفرینی، اشتغال و توانمندسازی سازمان در دوران جنگ ۲٬۹۷۵ فرصت شغلی شناسایی شده‌اند که به دلیل شرایط جنگی دچار اختلال، تعلیق یا توقف کامل شده‌اند. سازمان برای این گروه، برنامه‌ریزی دقیقی جهت "بازتوانی حرفه‌ای" و بازگرداندن سریع آن‌ها به چرخه اقتصادی انجام داده است تا از فروپاشی معیشتی این خانواده‌ها جلوگیری شود.

وی خاطرنشان کرد: نکته بسیار مهم‌تر که نباید از آن غافل شد، لایه پنهان اشتغال است. این آمارِ نزدیک به سه هزار نفری، تنها مربوط به افرادی است که اشتغال آن‌ها در سامانه‌ها به صورت رسمی ثبت شده است. واقعیت این است که ما در حوزه زنان سرپرست خانوار با چالش جدی "پایداری معیشت" روبرو هستیم؛ چرا که بر اساس تجربه و مشاهدات میدانی، می‌دانیم بخش بزرگی از این زنان در مشاغل پاره‌وقت، خرد و غیررسمی فعالیت می‌کنند.

متأسفانه در مورد این مشاغل پاره‌وقت، بانک اطلاعاتی دقیق و ثبتی در دسترس نیست، اما به‌وضوح قابل پیش‌بینی است که در شرایط جنگی، این مشاغل بیشترین آسیب را دیده‌اند. لذا تمرکز ما در کنار بازتوانیِ مشاغل رسمی، بر ایجاد بسترهای حمایتی اضطراری برای کسانی است که مشاغل غیررسمی خود را از دست داده‌اند در این راستا سازمان 121 میلیارد تومان اعتبار به عنوان کمک موردی به استانها اختصاص داد.

جنگ معضلات زنان سرپرست خانوار را به بحرانی چندبعدی تبدیل کرده است

مدیرکل دفتر خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور در پاسخ به این سوال که در طول دوران جنگ چه تعداد به جمعیت زنان سرپرست خانوار افزوده شد نیز بیان کرد: در پاسخ به این سوال باید به این نکته توجه داشت که پدیده "سرپرستی خانوار" یک متغیر اجتماعی است که معمولاً در بازه‌های زمانی بلندمدت خود را نشان می‌دهد. بر اساس پایش‌های روزانه و آمارهای ثبتی در طول این دوران نبرد، ما با جهش یا افزایش چشمگیری در تعداد زنان سرپرست خانوار مواجه نبوده‌ایم.

خاک رنگین در اشاره به مهمترین معضلات زنان سرپرست خانوار و تمهید دولت برای رفع این مشکلات گفت: شرایط جنگی، معضلات سنتی زنان سرپرست خانوار را از یک "چالش معیشتی" به یک "بحران چندبعدی"تبدیل کرده است. بر اساس رصدهای میدانی ما، مهم‌ترین معضلات را می‌توان در سه طبقه اصلی خلاصه کرد: نخست، مشکلات معیشتی ناشی از ناپایداری مشاغل؛ دوم، مسائل مربوط به نظارت تحصیلی و مراقبتی فرزندان؛ و سوم، فرسودگی روانی ناشی از بار سنگینِ "تأمین امنیت روانی خانواده" در کنار "تأمین معاش" و اضطراب‌های ناشی از جنگ.

وی در اشاره به چگونگی مواجهه با این چالش‌ها افزود: باید گفت در حال حاضر مستمری‌ها به عنوان تکیه‌گاه اصلی معیشتی پرداخت می شود؛ البته طرح‌های حمایتی تکمیلی نیز تدوین شده تا به محض تأمین منابع مالی، عملیاتی شود. در حوزه تحصیلی، در کنار پرداخت‌های دانش‌آموزی و کمک‌هزینه‌های تحصیلی که به تمامی دانش‌آموزان تحت پوشش ارائه می‌شود. یکی از اقدامات شاخص ما در سال تحصیلی جاری، اجرای موفق طرح "بازگشت به تحصیل" بود که طی آن توانستیم ۵۸۷ نفر از فرزندان این خانواده‌ها را مجدداً در مدارس ثبت‌نام کنیم. در کنار این اقدامات، تمامی خدمات سلامت روان سازمان نیز به‌صورت کاملاً رایگان در دسترس این بانوان قرار گرفته است. اعتقاد راسخ داریم حمایت از یک زن سرپرست خانوار در زمان جنگ، در واقع صیانت از کلِ کیان خانواده است، هرچند که صادقانه باید پذیرفت همچنان نیازها فراتر از امکانات موجود است.